Có những đêm, trong một xưởng may đã đóng cửa nhiều năm, người ta vẫn nghe tiếng máy khâu chạy đều đều như đang vào mùa hàng Tết.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, xưởng may, cô sinh viên và những người trong truyện đều là nhân vật đặt ra. Truyện này không làm bạn mất ngủ đâu.
Xưởng may cuối con hẻm
Thảo là sinh viên năm cuối ngành thiết kế thời trang. Bộ sưu tập tốt nghiệp của cô là năm chiếc áo dài cách tân, may bằng lụa tơ tằm, và cô cần một chỗ đủ rộng để trải vải, cắt rập, treo áo. Phòng trọ của cô chỉ vừa một chiếc giường và một cái bàn học.
Một người bạn chỉ cho cô một xưởng may cũ ở cuối con hẻm ven thành phố. Xưởng đã ngừng chạy từ lâu, chủ xưởng chưa bán được nên thuê một bác bảo vệ trông coi. Bác bảo vệ tên Lộc, tóc bạc, ít nói, nghe Thảo trình bày xong thì gật đầu, bảo cô cứ dùng góc trong cùng, miễn là giữ gìn.
Xưởng dài như một toa tàu, mái tôn cao, cửa sổ kính mờ bụi. Hai bên là hai dãy máy khâu phủ bạt xanh, thẳng hàng như những người lính đứng ngủ. Cuối xưởng có một chiếc bàn cắt gỗ lim dài, mặt bàn nhẵn bóng vì hàng chục năm tay người miết lên.
Thảo kê đèn, trải vải, dán bản vẽ lên tường. Chiều đầu tiên cô làm tới tối mịt, tiếng kéo cắt lách cách vang khắp xưởng. Lúc về, cô để chiếc áo đầu tiên mới lược tạm trên bàn cắt, kim gút cắm dọc đường vai.
Tiếng máy khâu lúc nửa đêm
Đêm ấy Thảo quên điện thoại ở xưởng. Gần mười hai giờ cô mới nhớ ra, vội đạp xe quay lại, gõ cửa phòng bác Lộc. Bác cầm đèn pin dẫn cô vào, và vừa mở cánh cửa sắt, cả hai cùng đứng sững.
Trong xưởng tối om có tiếng máy khâu. Không phải một chiếc. Tiếng của cả xưởng, rì rào, đều đặn, xen tiếng kéo cắt, tiếng chân đạp bàn máy, tiếng thoi chỉ kêu lách tách. Thoảng trong đó còn có tiếng radio rè rè, một bài hát cũ mà Thảo nghe quen nhưng không nhớ tên.
Bác Lộc bật công tắc. Đèn tuýp nhấp nháy rồi sáng trắng. Xưởng im phắc. Hai dãy máy vẫn phủ bạt, bụi vẫn nằm yên trên bạt. Không một ai.
Thảo cầm điện thoại, tay hơi run. Bác Lộc không nói gì, chỉ tắt đèn, khoá cửa, rồi bảo cô về cẩn thận. Lúc cô đã ra tới đầu hẻm, quay lại nhìn, cô thấy cửa sổ kính mờ của xưởng hắt ra một quầng sáng vàng, như ánh đèn bàn máy ngày xưa.
Đường khâu không phải của mình
Sáng hôm sau, chiếc áo trên bàn cắt đã khác. Đường vai Thảo mới lược tạm giờ đã được khâu chắc, mũi chỉ nhỏ, đều, thẳng như kẻ bằng thước. Kim gút được rút ra, cắm gọn gàng vào một cái gối kim bằng vải vụn mà cô chưa thấy bao giờ.
Đó không phải mũi máy. Đó là mũi khâu tay, kiểu khâu luồn mà thợ may áo dài lâu năm hay dùng ở cổ và nách áo, để mặt ngoài không lộ một chấm chỉ nào. Cô học kiểu khâu này trên lớp, tập cả tháng vẫn chưa đều được như thế.
Cô hỏi bác Lộc. Bác im một lúc rồi kể: ngày xưa xưởng có một tổ may áo dài, tổ trưởng là cô Sáu, người nổi tiếng cả vùng vì mũi khâu luồn. Cô Sáu làm ở đây từ hồi xưởng mới mở cho tới ngày xưởng đóng. Cô mất mấy năm rồi, đúng mùa may hàng Tết.
Thảo không thấy sợ. Lạ thay, cô chỉ thấy một cảm giác như được ai đó đứng sau lưng chỉ bảo. Tối ấy, trước khi về, cô để chiếc áo thứ hai trên bàn, kèm một mảnh giấy vẽ tay chỗ cổ áo cô còn lúng túng, và một cuộn chỉ tơ màu ngà.
Năm chiếc áo trong ba tuần
Ba tuần sau đó là ba tuần lạ nhất trong đời Thảo. Ban ngày cô cắt, ráp, may máy. Ban đêm, cô để lại những chỗ khó nhất: cổ áo, nách áo, đường viền tà. Sáng ra, những chỗ ấy đều đã xong, mũi khâu tay đều tăm tắp, và mỗi lần lại có thêm một chi tiết nhỏ cô không yêu cầu.
Có hôm là một hàng khuy bọc vải ở cổ, mỗi khuy to bằng hạt đậu. Có hôm là một đường chỉ thêu chìm hình nhành lúa ở vạt sau, chỉ nhìn nghiêng dưới ánh đèn mới thấy. Thảo chụp lại, học theo, tập tới khuya. Cô có ở lại chờ vài lần, nhưng còn cô trong xưởng thì mọi thứ im lặng.
Đêm cuối cùng, chiếc áo thứ năm xong.
Sáng ra, trên bàn cắt chỉ còn năm chiếc áo treo ngay ngắn trên móc, cuộn chỉ màu ngà đã dùng gần hết, và cái gối kim bằng vải vụn. Gối kim không còn chiếc kim nào. Thảo hiểu rằng việc đã xong.
Buổi trình diễn và cái gối kim
Ngày bảo vệ tốt nghiệp, năm người mẫu lần lượt bước ra trong năm chiếc áo dài. Hội đồng dừng lâu ở đường cổ áo, hỏi Thảo học mũi khâu luồn ở đâu. Cô trả lời thật lòng rằng cô học từ một người thợ cũ, và từ nay cô sẽ khâu được như thế.
Khi người mẫu cuối cùng quay lưng đi vào cánh gà, nhành lúa thêu chìm trên vạt áo bắt ánh đèn sân khấu, sáng lên một thoáng. Trong tiếng nhạc, Thảo nghe như có tiếng máy khâu rì rào rất xa, cùng với tiếng radio rè rè hát bài hát cũ mà cô vẫn chưa nhớ ra tên.
Tuần sau, cô quay lại xưởng mang theo một bó cúc vàng và một hộp chỉ tơ mới, đặt lên bàn cắt. Bác Lộc đứng ở cửa, bảo mấy đêm nay xưởng im hẳn rồi.
Cái gối kim bằng vải vụn, Thảo giữ lại. Bây giờ nó nằm trên bàn làm việc của cô, trong một tiệm may nhỏ cô mới mở. Mỗi tối, trước khi tắt đèn, cô cắm vào đó một chiếc kim. Sáng ra, chiếc kim vẫn nằm đó. Nhưng đôi khi, chỉ đôi khi thôi, sợi chỉ xỏ trong kim đã được ai đó thắt sẵn một nút nhỏ ở đuôi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà xưởng bỏ hoang ban đêm hay có tiếng động giống người làm việc?
Mái tôn và khung thép co lại khi nhiệt độ hạ về đêm, phát ra tiếng lách tách, tiếng kêu đều nhịp. Gió lùa qua khe cửa và bạt phủ máy tạo tiếng rì rào. Não người quen nghe tiếng máy ở nơi ấy nên dễ ghép những âm thanh rời rạc thành tiếng máy khâu.
Mũi khâu tay khác mũi khâu máy như thế nào?
Mũi máy là hai sợi chỉ móc vào nhau, đều nhưng lộ ở cả hai mặt vải. Mũi khâu tay kiểu luồn đi ngầm giữa các lớp vải nên mặt ngoài gần như không thấy chỉ. Thợ áo dài lâu năm hay dùng kiểu này ở cổ và nách áo.
Mô típ người thợ âm thầm làm giúp ban đêm có trong truyện dân gian không?
Có. Truyện cổ Grimm có chuyện người thợ giày nghèo được những chú lùn nhỏ đêm đêm đóng giày giúp. Nhiều nền văn hoá có truyện về hồn người thợ vẫn quanh quẩn nơi mình làm việc cả đời, thường là những truyện ấm áp hơn là đáng sợ.
Vì sao truyện ma về người thợ cũ thường gây cảm động hơn là sợ hãi?
Vì nỗi sợ trong truyện ma thường gắn với cái không biết và cái muốn hại mình. Khi bóng ma là một người tận tuỵ với nghề, người nghe thấy sự tiếp nối thay vì mối đe doạ, nên cảm xúc chuyển sang thương nhớ và biết ơn.
Có nên vào nhà xưởng bỏ hoang để chụp ảnh hay làm việc không?
Chỉ nên vào khi có sự đồng ý của chủ sở hữu hoặc người trông coi. Nhà xưởng cũ thường có dây điện hở, máy móc gỉ sét, sàn yếu và bụi độc. Nếu dùng làm chỗ làm việc, hãy kiểm tra điện, thông gió và lối thoát trước tiên.
