Chợ đã dọn sạch, sạp đã tháo bạt, sáng mai máy xúc sẽ vào, vậy mà nửa đêm, từ trong lòng chợ vắng, có ai đó cất tiếng rao.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, khu chợ và những người trong truyện đều là nhân vật do mình đặt ra. Một truyện ma ấm, mùi khô mực, mùi vải mới, mùi nhang trầm.
Đêm cuối của chợ cũ
Chợ cũ của thị xã có từ thời ông bà Liên còn trẻ. Mái ngói, cột gỗ, lối đi lát gạch, hai trăm sạp hàng xếp san sát. Mẹ Liên bán đồ khô ở sạp số bốn mươi hai suốt ba mươi năm: mực khô, tôm khô, nấm hương, măng.
Năm ngoái mẹ mất. Năm nay, chợ cũ bị phá dỡ để xây trung tâm thương mại. Các tiểu thương được chuyển sang chợ tạm. Hôm nay là ngày cuối cùng, mọi người đã dọn hết hàng, tháo bạt, chỉ còn khung sạp gỗ trơ trọi.
Liên làm nhân viên văn phòng trên thành phố, về thị xã để nhận lại tấm biển gỗ ở sạp của mẹ làm kỷ niệm. Tới nơi thì trời đã tối. Người bảo vệ cho cô vào, dặn lấy nhanh rồi về, sáng mai máy móc vào làm sớm.
Liên đi giữa những dãy sạp trống. Đèn đã cắt, cô bật đèn pin điện thoại. Mùi khô mực, mùi nhang trầm, mùi vải mới vẫn còn vương trong không khí, như chợ vừa tan.
Tiếng rao trong chợ vắng
Liên tìm được sạp số bốn mươi hai. Tấm biển gỗ vẫn treo ở đó, chữ sơn đỏ đã phai: hàng khô cô Thu. Cô với tay gỡ xuống, ôm vào lòng, đứng lặng một lúc.
Rồi cô nghe một tiếng rao. Khoai lang luộc đây, khoai lang nóng đây. Giọng đàn bà lanh lảnh, vọng lại từ cuối dãy.
Liên giật mình quay lại. Cuối dãy tối om. Rồi từ phía bên kia, một tiếng rao khác: chè đậu xanh, chè đỗ đen đây. Rồi tiếng ai đó mặc cả: bớt cho em chục nghìn đi chị. Rồi tiếng cười, tiếng gọi nhau, tiếng gõ thìa vào nồi, tiếng xé túi ni lông sột soạt.
Chỉ trong một phút, cả khu chợ vắng tanh vang lên những âm thanh của một phiên chợ đông đúc. Liên quay đèn pin khắp nơi. Sạp nào cũng trống. Không một bóng người.
Dây đèn tự sáng
Bỗng những dây bóng đèn vàng treo dọc mái chợ tự bật sáng. Ánh sáng vàng ấm tràn khắp lối đi. Liên đứng sững. Trên những sạp hàng trống trơn lúc nãy, giờ hiện ra những bóng mờ mờ của hàng hoá: những rổ khoai, những bao gạo, những xấp vải, những chồng bát đĩa.
Cô vẫn không thấy người. Nhưng tiếng rao, tiếng mặc cả, tiếng cười nói thì rõ mồn một, gần ngay sát bên. Có tiếng ai đó đi ngang qua cô, va nhẹ vào vai, nói: xin lỗi nhé. Có mùi phở bò thơm lừng từ góc chợ.
Rồi một giọng quen gọi cô: Liên ơi, con về rồi đấy à. Liên quay lại. Đó là giọng bà Tám, người bán rau ở sạp bên cạnh mẹ cô, người đã mất từ mấy năm trước.
Giọng bà Tám nói tiếp: phiên cuối rồi con ạ, mẹ con không về được, sạp bốn mươi hai để trống buồn lắm. Con ngồi bán thay mẹ một phiên đi.
Phiên chợ cuối cùng của sạp bốn mươi hai
Liên không biết mình đã làm gì. Cô chỉ biết cô ngồi xuống sạp gỗ của mẹ, đặt tấm biển lên đùi. Trước mặt cô, những bóng mờ của mực khô, tôm khô, nấm hương hiện ra trên mặt sạp.
Rồi có người hỏi mua. Một giọng ông già hỏi lạng nấm hương bao nhiêu. Một giọng phụ nữ trẻ hỏi mực này có thơm không. Liên trả lời, theo đúng cách mẹ cô vẫn trả lời ngày xưa, mà cô đã nghe hàng nghìn lần khi ngồi bên mẹ làm bài tập: nấm rừng đấy, ngâm nước ấm, nấu canh ngọt lắm.
Cô bán, nói chuyện, cười. Không có tiền, không có hàng thật, chỉ có những giọng nói, những bóng mờ. Nhưng cô thấy ấm lòng như ngày còn nhỏ, ngồi bên mẹ nhìn chợ đông.
Gần sáng, tiếng rao thưa dần. Dây đèn mờ đi. Giọng bà Tám nói lời cuối: thôi tan chợ rồi, con về đi. Mẹ con dặn, con ngồi đây là mẹ vui rồi.
Tấm biển gỗ và mùi khô mực
Liên tỉnh dậy khi trời hửng sáng, người bảo vệ đang lay vai cô. Ông bảo cô ngủ quên trên sạp à, sắp có máy vào rồi. Liên ngồi dậy. Chợ trống trơn, dây đèn tắt ngấm, không còn bóng mờ nào nữa.
Cô ôm tấm biển gỗ ra về. Người bảo vệ đi bên cạnh, bảo đêm qua ông ngồi ở cổng cũng nghe tiếng rao hàng trong chợ, nghe cả tiếng mặc cả, tiếng cười. Ông làm bảo vệ ở đây hai mươi năm, đêm nào chợ sắp đóng cửa lâu dài cũng nghe như thế. Ông bảo người ta tiếc chợ, nên về họp phiên cuối.
Liên mang tấm biển gỗ về treo trong căn hộ trên thành phố. Lạ lắm, căn hộ ấy, dù cô không bao giờ nấu đồ khô, lúc nào cũng thoang thoảng mùi mực khô và nấm hương.
Năm sau, trung tâm thương mại mới khánh thành. Liên về dự. Đứng giữa những gian hàng sáng loáng, cô nhắm mắt lại. Và trong tiếng nhạc, tiếng người, cô nghe rất khẽ, đâu đó gần lối vào, một tiếng rao quen: khoai lang luộc đây, khoai lang nóng đây.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chợ truyền thống gắn với nhiều ký ức đến vậy?
Chợ không chỉ là nơi mua bán mà còn là nơi gặp gỡ, trò chuyện hằng ngày. Âm thanh, mùi vị, người bán quen thuộc tạo thành một phần ký ức tuổi thơ và đời sống của nhiều thế hệ.
Vì sao những nơi sắp phá dỡ gợi cảm giác buồn?
Khi một nơi gắn bó sắp biến mất, ta cảm nhận sự mất mát không chỉ của công trình mà của cả những ký ức gắn với nó. Đó là cảm giác hoài niệm và tiếc nuối rất tự nhiên.
Mùi hương có thể lưu lại lâu trong không gian không?
Có. Gỗ, vải, tường cũ có thể giữ mùi trong thời gian dài, nhất là ở nơi buôn bán đồ khô, nhang trầm nhiều năm liền. Mùi ấy góp phần làm không gian mang dấu ấn riêng.
Ảo giác thính giác khi mệt mỏi và xúc động có phổ biến không?
Khi buồn, mệt và ở trong nơi gợi nhiều ký ức, não có thể tái hiện những âm thanh quen thuộc rất sống động. Đó là hiện tượng được ghi nhận ở nhiều người đang chịu tang.
Tiếng rao hàng có vị trí thế nào trong văn hoá đô thị Việt?
Tiếng rao từng là âm thanh đặc trưng của phố phường, mỗi món hàng có một kiểu rao riêng. Nhiều người lớn tuổi nhớ tiếng rao như nhớ một bài hát tuổi thơ.
