Nhà máy đường đã đóng cửa từ lâu, nhưng nửa đêm hôm ấy, tiếng còi tan ca lại vang lên, dài và rền, đúng như ba mươi năm trước.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, nhà máy và những người trong truyện đều không có thật. Truyện buồn, có tiếng còi, có tiếng chuông xe đạp, và có một người mở cổng.
Người bảo vệ nhà máy đã đóng cửa
Ông Hai làm bảo vệ cho khu nhà máy đường cũ ở một thị trấn ven sông. Nhà máy đóng cửa đã hơn mười năm, máy móc tháo dỡ gần hết, chỉ còn lại những dãy nhà xưởng mái tôn gỉ, ống khói gạch cao vút và cái cổng sắt lớn.
Ông được thuê trông coi khu đất, chờ người ta về xây dựng. Việc nhàn, chỉ cần đi một vòng mỗi tối, khoá cổng, rồi ngồi trong chòi gác nghe đài. Ông Hai đã ngoài sáu mươi, lương ít nhưng ông thích công việc này.
Ông thích vì ngày trẻ, ông từng làm công nhân ở chính nhà máy này. Ông vào xưởng năm mười tám tuổi, làm ở tổ nồi nấu suốt hai mươi năm. Những năm ấy, nhà máy đông vui lắm, hàng nghìn công nhân, ba ca liên tục mùa ép mía.
Ông còn nhớ rõ tiếng còi tan ca. Nó rú lên dài, rền vang khắp thị trấn, ai nghe cũng biết đã nửa đêm, ca ba sắp vào, ca hai sắp ra.
Tiếng còi lúc nửa đêm
Một đêm mùa đông, ông Hai đang ngồi trong chòi gác thì đồng hồ điểm mười hai giờ. Đúng lúc ấy, một tiếng còi rú lên.
Ông giật bắn người. Tiếng còi dài, rền, vang khắp thị trấn, đúng là tiếng còi tan ca của nhà máy ngày xưa. Nhưng còi đã tháo từ lâu, dây điện cắt hết, không thể nào kêu được.
Tiếng còi dứt. Khu nhà máy im phăng phắc. Rồi từ phía các dãy nhà xưởng, ông nghe tiếng lách cách của xích xe đạp. Một chiếc, rồi mười chiếc, rồi hàng trăm chiếc. Tiếng chuông kính coong, tiếng người gọi nhau í ới, tiếng cười nói rì rầm.
Âm thanh ấy ùa về phía cổng chính, nơi ông đang ngồi. Nhưng ông nhìn ra, dưới ánh đèn đường vàng nhạt, chỉ thấy lối đi trống trơn và chiếc cổng sắt đã khoá chặt.
Mở cổng cho kịp
Tiếng xe đạp dừng lại sát cổng. Ông Hai nghe rõ tiếng người dồn ép, tiếng ai đó nói: mở cổng đi bác ơi, muộn rồi. Tiếng chuông xe đạp reo lên liên hồi, sốt ruột.
Ông Hai đứng run run trong chòi gác. Ông nhớ ngày xưa, đêm nào cũng có một ông bảo vệ già mở cổng cho công nhân tan ca. Nếu mở chậm, cả trăm người phải đứng chờ trong gió lạnh, con nhỏ ở nhà đợi.
Ông Hai không biết vì sao, nhưng ông lấy chùm chìa khoá ra, bước tới cổng. Tay ông run lẩy bẩy tra chìa vào ổ. Ông kéo hai cánh cổng sắt nặng nề sang hai bên, đứng nép vào bên cạnh.
Một luồng gió lạnh ùa qua. Rồi tiếng xe đạp vang lên, đi ngang qua ông. Lách cách, kính coong, tiếng người cười nói, tiếng ai đó chào: con về nhé bác. Ông không nhìn thấy ai, nhưng ông cảm thấy hơi người, hơi ấm, mùi mật mía ngòn ngọt quen thuộc lướt qua mặt mình.
Mười phút không dứt
Tiếng xe đạp đi qua cổng không dứt. Một phút, năm phút, mười phút. Ông Hai đứng nép bên cánh cổng, nước mắt chảy dài. Ông nghe trong tiếng cười nói có những giọng quen. Giọng anh tổ trưởng tổ nồi nấu. Giọng chị Mận ở tổ đóng bao. Giọng thằng Tâm, đứa bạn cùng vào xưởng năm mười tám tuổi.
Ông muốn gọi tên họ, nhưng cổ họng nghẹn lại. Ông chỉ đứng đó, giữ cổng, như ông bảo vệ già ngày xưa vẫn giữ cho ông.
Rồi tiếng xe đạp thưa dần. Chiếc cuối cùng đi qua, chậm rãi, bánh xe hơi lệch kêu cót két. Một giọng nói rất gần, rất quen: ông Hai đấy à, bao giờ ông về với anh em. Ông Hai bật khóc thành tiếng.
Rồi im lặng. Gió đông thổi qua những dãy nhà xưởng, kêu u u trong ống khói. Ông Hai đóng cổng, ngồi bệt xuống bên chòi gác cho tới sáng.
Những người đã đi qua cổng
Sáng hôm sau, ông Hai đi hỏi những người công nhân cũ còn sống trong thị trấn. Nhiều người đã già, có người đã mất. Thằng Tâm mất năm ngoái. Chị Mận mất từ lâu. Anh tổ trưởng cũng đã đi.
Một bà cụ từng làm ở tổ đóng bao nghe chuyện, gật gù. Bà bảo đêm qua là đêm rằm tháng chạp, đúng ngày nhà máy tan ca lần cuối cùng trước khi đóng cửa hẳn. Đêm ấy, ông bảo vệ già đau ốm không đến được, cổng không ai mở, công nhân phải trèo rào ra về.
Từ đó về sau, mỗi đêm rằm tháng chạp, ông Hai lại ngồi trong chòi gác chờ. Đúng mười hai giờ, còi tan ca vang lên. Ông mở cổng, đứng nép một bên. Tiếng xe đạp đi qua mười phút.
Năm nào ông cũng đếm. Và năm nào, tiếng xe đạp cũng dài thêm một chút, vì năm nào trong thị trấn cũng có thêm một vài người công nhân cũ đi xa. Ông Hai biết, sẽ có một năm, người mở cổng không phải là ông nữa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao những âm thanh quen thuộc như tiếng còi nhà máy lại gắn chặt với ký ức?
Âm thanh lặp lại hằng ngày suốt nhiều năm, gắn với nhịp sống và cảm xúc, được não lưu giữ rất sâu. Khi nghe lại, dù chỉ trong tưởng tượng, cả một khoảng đời có thể sống dậy.
Nhà máy đường ngày xưa hoạt động theo mùa như thế nào?
Nhà máy đường thường chạy mạnh vào mùa thu hoạch mía, gọi là mùa ép, có khi phải chạy ba ca liên tục. Hết mùa, nhà máy giảm hoạt động để bảo dưỡng.
Vì sao khu công nghiệp bỏ hoang hay gợi cảm giác rợn?
Đó là nơi từng ồn ào, đông người, máy móc chạy liên tục. Khi trống rỗng, những cấu trúc khổng lồ và im lặng tạo cảm giác như bị bỏ rơi giữa chừng, khiến người ta tưởng tượng về những gì còn sót lại.
Ảo giác thính giác có thể xảy ra với người khoẻ mạnh không?
Có. Khi mệt, cô đơn, căng thẳng hoặc trong không gian rất yên tĩnh, người bình thường đôi khi nghe thấy tiếng gọi, tiếng nhạc hay tiếng động không có thật.
Truyện ma về công nhân, nhà máy có ý nghĩa gì?
Những truyện này thường nói về sự gắn bó của con người với nơi làm việc và đồng nghiệp, về một thời đã qua. Chúng mang nỗi nhớ nhiều hơn nỗi sợ.
