Cốc, cốc, cốc. Ba tiếng mõ gỗ khô khốc, cách nhau đều đặn, đi dọc con ngõ lúc một giờ sáng, trong một ngôi làng đã mấy chục năm không còn ai đi tuần.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Đêm nay mình kể một truyện hư cấu về một làng ở đồng bằng Bắc Bộ thời nay, có điện, có camera, có nhóm chat của xóm. Làng và người trong truyện đều là đặt ra.
Người mất ngủ
Hưng hai mươi sáu tuổi, làm lập trình viên từ xa cho một công ty ở thành phố. Sau một đợt làm việc quá sức, anh về quê ở với bà nội cho đầu óc nghỉ ngơi. Ban ngày anh làm việc trên máy tính, tối thì nằm trằn trọc tới hai ba giờ sáng mới ngủ được.
Làng yên lắm. Chín giờ tối là ngõ xóm đã tắt đèn, chỉ còn tiếng chó sủa vu vơ và tiếng quạt máy nhà bên. Hưng nằm nghe tiếng tim mình đập, nghe cả tiếng muỗi vo ve ngoài màn.
Đêm thứ năm, khoảng một giờ sáng, Hưng nghe ngoài ngõ có tiếng mõ. Không phải mõ chùa, chùa làng ở tận cuối xóm và không ai gõ mõ lúc ấy. Đây là tiếng mõ gỗ đục, khô, gõ ba tiếng một, kèm tiếng chân bước chậm trên gạch.
Có cả một giọng đàn ông khàn khàn cất lên lẫn trong tiếng mõ, như rao: canh hai rồi đấy, nhà nào nhà nấy đóng cửa, coi chừng lửa củi. Tiếng mõ đi ngang cổng nhà Hưng, đi xuống phía cuối ngõ, nhỏ dần.
Bà nội và lệ tuần đêm
Sáng ra Hưng kể với bà. Bà đang nhặt rau muống, tay khựng lại. Bà bảo ngày xưa làng có lệ tuần đêm, trai đinh trong làng chia phiên đi tuần, cầm mõ đi khắp các ngõ, báo canh giờ, nhắc người ta giữ lửa, coi trộm.
Bà kể ông cố của Hưng từng là người cầm mõ tuần lâu nhất làng, giọng ông to, đi đâu người ta cũng nhận ra. Có năm đi tuần, ông phát hiện đám cháy rơm ở xóm dưới, gõ mõ dồn dập gọi người, cứu được cả dãy nhà tranh.
Rồi làng có điện, có công an viên, lệ tuần đêm bỏ dần, cái mõ của ông cố không biết lưu lạc đi đâu. Bà nhìn Hưng, bảo chắc cháu mơ, mất ngủ lâu thì mơ lúc thức. Nhưng bà lại hỏi thêm: tiếng mõ đi về phía nào.
Hưng bảo đi xuống cuối ngõ, về phía xóm dưới. Bà im lặng, rồi bảo cháu ạ, tối nay nếu nghe nữa thì cứ ra xem.
Đi theo tiếng mõ
Đêm ấy Hưng không ngủ, cũng không cố ngủ. Anh nằm nghe đồng hồ chạy. Đúng một giờ, tiếng mõ lại vang lên đầu ngõ. Cốc, cốc, cốc. Hưng xỏ dép, cầm đèn pin, mở cổng bước ra.
Ngõ vắng tanh. Bóng đèn đường vàng nhạt chiếu những bức tường rêu, hàng râm bụt. Không có ai. Nhưng tiếng mõ vẫn vang ở phía trước, cách chừng hơn chục bước, lúc nào cũng cách đúng chừng ấy dù anh đi nhanh hay chậm.
Hưng đi theo. Qua giếng làng, qua cây đa, qua ngã ba xuống xóm dưới. Gió đêm thổi lạnh gáy. Trong tiếng mõ lẫn mùi khói thuốc lào hăng hắc, rồi mùi khác nữa, mùi khét của rơm cháy âm ỉ.
Tới một khoảnh sân phơi bỏ trống cuối xóm, tiếng mõ ngừng lại. Hưng rọi đèn. Giữa sân là một đống rơm to, cao quá đầu người, nhà ai để dành cho bò ăn mùa đông. Dưới chân đống rơm có một đốm đỏ đang lan, khói trắng cuộn lên.
Đống rơm bén lửa
Hưng chạy lại. Lửa đã bén vào phần rơm dưới đáy, cháy âm ỉ, chưa bùng ngọn vì rơm hơi ẩm, nhưng khói đã dày. Cạnh đống rơm là chuồng bò lợp tôn, sát chuồng bò là ngôi nhà mái ngói của một bà cụ sống một mình.
Hưng không có mõ. Anh rút điện thoại, gọi vào nhóm chat của xóm, gọi số trưởng thôn, rồi vừa chạy vừa đập cửa nhà gần nhất. Chỉ mấy phút sau, đèn bật sáng khắp xóm dưới. Người ta mang xô, mang vòi nước, có người kéo bò ra khỏi chuồng.
Đống rơm được dập kịp trước khi lửa leo lên. Người ta tìm ra nguyên nhân: buổi chiều có người đốt đống rác gần đó, tưởng đã tắt hẳn, một tàn lửa bay sang chân rơm cháy ngầm mấy tiếng đồng hồ.
Bà cụ chủ nhà ngồi run run trên bậc cửa, nắm tay Hưng, hỏi cháu là con nhà ai mà đi đâu giờ này. Hưng không biết trả lời sao, chỉ bảo cháu mất ngủ, ra đi dạo.
Chiếc mõ trên gác bếp
Sáng hôm sau, bà nội Hưng trèo lên gác bếp, lục trong cái thúng cũ đầy bồ hóng. Bà lôi ra một chiếc mõ gỗ hình con cá đã sứt một góc, chiếc dùi gỗ nhẵn bóng vì tay cầm. Bà bảo bà giấu nó từ ngày ông cố mất, sợ con cháu vứt đi.
Bà lau chiếc mõ bằng khăn ướt, đặt lên bàn thờ, thắp hương, khấn rất khẽ. Hưng đứng sau bà, nhìn khói hương bay lên, thấy lòng nhẹ hẳn.
Từ đêm ấy, Hưng ngủ được. Anh không nghe tiếng mõ nữa. Hết đợt nghỉ, anh vẫn ở lại làng thêm mấy tháng, rồi lập một nhóm thanh niên tình nguyện, mỗi tối chia nhau đi một vòng quanh xóm, nhắc nhà nào còn đốt rác, nhà nào để bếp than.
Nhóm ấy không gõ mõ, họ đi xe đạp và cầm đèn pin. Nhưng người già trong làng vẫn gọi họ là đội tuần đêm. Và có những đêm trăng, đi ngang cây đa đầu làng, Hưng nghe từ xa vọng lại một tiếng mõ duy nhất, khô và ấm, như một cái gật đầu.
Câu hỏi thường gặp
Lệ tuần đêm ở làng xưa là gì?
Đó là lệ chia phiên cho trai tráng trong làng đi canh gác ban đêm, báo canh giờ, phòng trộm cắp và cháy nổ. Người đi tuần thường cầm mõ hoặc thanh tre gõ để báo hiệu và để dân làng biết có người canh.
Vì sao đống rơm có thể cháy âm ỉ nhiều giờ?
Rơm xếp chặt, phần bên trong ít không khí nên lửa không bùng ngay mà cháy âm ỉ, lan chậm. Tàn lửa nhỏ có thể nằm trong đó rất lâu rồi mới bốc ngọn, vì vậy đốt rác gần rơm rạ rất nguy hiểm.
Vì sao người mất ngủ hay nghe thấy những âm thanh lạ?
Khi thiếu ngủ kéo dài, não ở trạng thái lơ mơ giữa thức và ngủ, dễ diễn giải tiếng động nhỏ thành âm thanh có hình thù. Đêm yên tĩnh cũng làm các tiếng động xa trở nên rõ hơn bình thường.
Mõ trong đời sống làng Việt dùng để làm gì?
Ngoài mõ chùa dùng khi tụng kinh, làng xưa còn có mõ làng để báo tin, gọi họp, báo canh và báo động. Tiếng mõ gỗ vang xa, dễ nhận ra, nên là phương tiện thông tin quen thuộc trước khi có loa.
Truyện này có thật không?
Không, đây là truyện hư cấu do Chuyện Ma sáng tác. Làng, đội tuần đêm và các nhân vật đều là đặt ra.
