Người làng ven sông ai cũng biết, mùa nước lên thì con đê không bao giờ ngủ, và người canh đê cũng không được ngủ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, kể về một đêm trực đê ở một làng đồng bằng thời đê còn đắp bằng tay. Làng và người trong truyện đều là đặt ra. Mình bắt đầu nhé.
Đêm trực đầu tiên
Năm ấy Thắng mười tám tuổi, lần đầu được xóm cử đi trực điếm canh đê. Điếm là một gian nhà gạch nhỏ trên mặt đê, mái ngói thấp, trong có cái chõng tre, cái kẻng bằng vành bánh xe treo ở cửa, mấy chiếc thuổng và một đống bao tải.
Nước sông đã lên mấy hôm, đỏ ngầu phù sa, cuộn những cụm bèo và cành cây trôi xuôi. Đứng trên đê nhìn xuống, mặt nước chỉ còn cách mặt đê chừng một sải tay. Tiếng nước chảy ồ ồ suốt đêm như có cả đàn trâu lội qua.
Người trực cùng Thắng là bác Lân, nhưng chập tối bác bị gọi về vì vợ trở dạ. Bác dặn Thắng cứ đi tuần một đoạn từ điếm tới gốc gạo, nửa tiếng một lượt, soi kỹ chân đê phía đồng, thấy gì lạ thì gõ kẻng. Bác bảo bác về lo xong sẽ quay ra.
Thế là còn mỗi Thắng với ngọn đèn bão, cái đèn pin hai pin và tiếng nước. Gió mang hơi lạnh từ sông thổi vào gáy. Thắng ngồi trên chõng, lắng tai, thấy đêm dài vô tận.
Ông cụ hút thuốc lào
Quá mười một giờ, Thắng đi tuần lượt thứ ba về thì thấy trong điếm có người. Một ông cụ gầy, mặc áo tơi lá, ngồi xổm cạnh đèn bão, đang rít một điếu thuốc lào bằng cái điếu ống tre. Tiếng điếu kêu sòng sọc, khói trắng bay ra cửa.
Thắng giật mình, nhưng ông cụ gật đầu chào như người quen. Ông bảo ông đi thăm đồng, tiện ghé điếm ngồi một lúc cho ấm. Giọng ông khàn, chậm, nói kiểu người làng xưa, gọi Thắng là anh. Thắng nghĩ chắc là cụ ở xóm trên, mình không biết mặt.
Ông hỏi Thắng đi tuần tới đâu. Thắng bảo tới gốc gạo. Ông lắc đầu, bảo nước năm nay to, đoạn sau gốc gạo, chỗ con đê cong, ngày xưa có cái ao cũ bị lấp để đắp đê. Chỗ đất lấp ấy là chỗ yếu, nước to là nó thở.
Thắng không hiểu thở là gì. Ông cụ đứng dậy, cầm đèn bão, bảo anh đi với ông. Ông đi trước, bước chân nhẹ hều trên mặt đê ướt, không nghe tiếng dép. Thắng đi sau, cái đèn pin trong tay tự nhiên chập chờn rồi tắt.
Chỗ con đê thở
Qua gốc gạo, con đê cong về phía đồng. Ông cụ bước xuống mái đê phía trong, rẽ cỏ, giơ đèn bão sát mặt đất. Thắng thấy dưới chân đê có một vũng nước nhỏ, nước trong, ở giữa sủi lên từng bọt nhỏ đều đặn, như nồi cơm sắp sôi.
Ông cụ bảo đây là mạch sủi. Nước sông luồn qua thân đê, qua chỗ đất lấp yếu, rồi trồi lên ở chân đê phía đồng. Bây giờ nước còn trong là còn kịp. Để tới lúc nước đục, kéo theo đất cát, là thân đê bị rỗng, chỉ một đêm là vỡ.
Thắng lạnh toát cả người. Sau lưng con đê là cả làng đang ngủ, là ruộng mạ, là nhà bác Lân có đứa trẻ sắp chào đời. Ông cụ bảo anh chạy về gõ kẻng đi, gọi người mang bao tải, đắp vòng quanh mạch sủi cho nước dâng lên trong vòng, đừng để nó chảy tuột ra.
Thắng chạy. Chạy được một đoạn, Thắng ngoái lại. Ngọn đèn bão vẫn đặt cạnh vũng nước, sáng vàng giữa đám cỏ. Nhưng không thấy ông cụ đâu, chỉ có cái áo tơi lá dựng nghiêng trên cỏ, như có người vừa cởi ra để lại.
Tiếng kẻng lúc nửa đêm
Thắng gõ kẻng. Tiếng sắt vang dồn dập trên mặt đê, lan xuống làng. Chừng hai mươi phút sau, đuốc và đèn pin lố nhố kéo lên. Đàn ông vác thuổng, đàn bà gánh bao tải đất. Bác Lân cũng chạy ra, tay còn cầm cái khăn, bảo vợ bác vừa sinh được thằng cu.
Ánh đèn bão vẫn đứng nguyên chỗ cũ, dẫn mọi người tới đúng mạch sủi. Lúc ấy nước đã bắt đầu đục, đã có vệt cát lẫn trong bọt. Cả làng xúm vào đắp một vòng bao tải cao quá đầu gối quanh vũng nước. Nước trong vòng dâng lên, sủi chậm lại, rồi lặng.
Gần sáng, đội hộ đê của xã tới, kiểm tra, bảo may phát hiện sớm, chậm vài tiếng là toang. Họ hỏi ai thấy đầu tiên. Thắng kể về ông cụ áo tơi. Mấy người già nhìn nhau, không ai nói gì.
Bác Lân đi nhặt cái đèn bão và cái áo tơi bên vũng nước. Cái đèn bão cũ lắm, quai sắt han rỉ, không phải đèn của điếm. Cái áo tơi lá cọ đã mục, lá rời từng mảng, cầm lên là vụn ra như tro.
Người đắp đoạn đê cong
Chiều hôm sau, ông cụ thủ từ ở đình làng gọi Thắng tới. Ông lấy trong hòm ra một tờ giấy dó cũ, ghi tên những người làng đã đắp đoạn đê ấy. Ông bảo năm xưa người chỉ huy đắp đoạn đê cong là một ông cụ gầy, nghiện thuốc lào, quanh năm mặc áo tơi.
Ông cụ thủ từ kể, hồi đắp xong, ông ấy đã dặn đi dặn lại rằng chỗ ao cũ lấp vội, nước to thì phải canh. Rồi đời qua đời, người ta quên lời dặn. Chỉ có ông ấy là không quên.
Thắng không hỏi gì thêm. Tối hôm ấy Thắng mua một gói thuốc lào, ra đoạn đê cong, đặt lên mặt cỏ, chắp tay đứng một lúc. Gió sông thổi qua, mang theo một mùi khói thuốc khét khét, ấm áp, dù quanh đó không có ai.
Mùa lũ năm sau, xã cho đổ bê tông gia cố đoạn đê cong. Thắng lại xin đi trực điếm. Những đêm nước lên, ngồi một mình trong điếm, thỉnh thoảng Thắng nghe ngoài cửa có tiếng điếu cày sòng sọc, rất khẽ, như có người ghé qua xem con đê còn thở không, rồi đi.
Câu hỏi thường gặp
Mạch sủi ở chân đê là gì?
Mạch sủi là hiện tượng nước sông thấm qua hoặc luồn dưới thân đê rồi trồi lên ở phía đồng. Nếu nước còn trong thì đất chưa bị cuốn đi, còn khi nước đục kéo theo cát là dấu hiệu nguy hiểm, có thể làm rỗng nền đê.
Vì sao người ta đắp vòng bao tải quanh mạch sủi?
Cách làm dân gian là quây vòng quanh chỗ nước trồi để nước dâng lên bên trong, giảm chênh lệch áp lực giữa hai phía, nhờ đó dòng nước chảy chậm lại và không kéo đất ra. Việc hộ đê thật luôn do lực lượng chuyên trách chỉ đạo.
Điếm canh đê là gì?
Điếm canh đê là những gian nhà nhỏ dựng trên mặt đê để người trực ngồi canh trong mùa nước lớn. Ở đồng bằng Bắc Bộ, điếm gắn với tiếng kẻng báo động và ký ức của nhiều thế hệ đi hộ đê.
Vì sao truyện dân gian hay có người xưa hiện về nhắc việc?
Những câu chuyện này phản ánh mong muốn kinh nghiệm của người đi trước không bị quên. Hình ảnh người xưa hiện về là cách kể dễ nhớ để nhắc thế hệ sau giữ lời dặn, nhất là chuyện an toàn của cả làng.
Truyện này có thật không?
Không, đây là truyện hư cấu do Chuyện Ma sáng tác. Làng, con đê và các nhân vật đều là đặt ra, không gắn với địa phương cụ thể nào.
