Cánh cửa gỗ vừa khép lại sau lễ cúng giao thừa thì có ba tiếng gõ, chậm, đều, như người gõ đã đứng ngoài đó chờ từ rất lâu, và người đứng ngoài ấy gọi đúng tên mình.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, căn nhà, con phố và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Mình kể bằng giọng của một ông già, kể lại cái Tết năm ông mười hai tuổi.
Chú hàng xóm không tới
Hồi ấy nhà mình ở một phố huyện trung du, dãy nhà ống mái ngói thấp nhìn ra con đường đất đỏ. Bố mình sửa đài, sửa quạt, mẹ bán hàng tạp hoá ngay gian trước.
Nhà mình kiêng chuyện xông đất lắm. Năm nào bố cũng nhờ trước một người vui tính, làm ăn đàng hoàng, sang bước qua cửa đầu tiên sau giao thừa. Năm ấy bố nhờ chú Hoà nhà bên.
Chiều ba mươi chú Hoà sốt cao, thím sang báo không đi được. Mẹ bảo thôi, để tự nhà mình xông, bố đi ra ngõ một vòng rồi bước vào là được. Bà nội không nói gì, chỉ nhìn ra cửa.
Gần nửa đêm, cả nhà bày mâm cúng giao thừa ngoài hiên. Hương trầm bay lên trong cái lạnh khô của tháng Chạp. Bố khấn xong, cả nhà lùi vào trong, mẹ khép cửa lại để chờ bố đi vòng ra ngõ. Đúng lúc ấy thì có tiếng gõ.
Ông lão quàng khăn đỏ
Bố mở cửa. Đứng ở ngưỡng là một ông lão gầy, cao, mặc áo bông cũ màu cỏ úa, cổ quàng chiếc khăn len đỏ đã sờn. Tay ông cầm một cành lộc non, mấy cái chồi xanh còn ướt sương.
Bố định nói nhà đã có người xông rồi, nhưng ông lão đã bước qua ngưỡng, nhẹ như bước qua một vệt nắng. Ông chúc bố làm ăn khấm khá, gọi bố bằng tên tục ở nhà, cái tên chỉ bà nội và họ hàng gần mới gọi. Ông chúc mẹ, cũng gọi đúng tên. Ông quay sang bà nội, cúi đầu thật thấp.
Rồi ông nhìn mình. Ông gọi tên mình, nói chậm từng chữ, như người đọc lại một cái tên đã viết ra từ lâu. Mình đứng nép sau lưng mẹ, thấy mặt ông lạ mà giọng thì quen, quen như tiếng ai đó vọng lại trong một cái giếng sâu.
Mẹ mời ông ngồi uống chén trà, ăn miếng mứt gừng. Ông ngồi rất ngay ngắn, tay đặt lên đầu gối, nhìn quanh căn nhà như nhìn một bức ảnh cũ. Ông biết cả chỗ dột trên mái gian sau.
Đồng xu lỗ vuông
Uống xong chén trà, ông đứng dậy xin phép về. Ra tới cửa, ông dừng lại, móc trong túi áo một đồng xu đồng cũ, ở giữa có lỗ vuông, xâu sợi chỉ đỏ. Ông đặt vào lòng bàn tay mình, gập ngón tay mình lại thật chặt.
Ông dặn: cháu giữ lấy, đừng tiêu, đừng cho ai, sau này sẽ có lúc cháu cần đến nó. Rồi ông bước ra ngõ, khăn đỏ phấp phới trong gió, rẽ về phía đầu phố.
Năm ấy nhà mình làm ăn khá hơn mọi năm. Mái nhà gian sau được lợp lại. Bà nội khoẻ lạ thường, hết mùa rét không ho một tiếng. Bố hỏi khắp phố, không ai biết ông lão quàng khăn đỏ.
Chỉ có bà nội là khác. Đêm hôm ấy, khi ông lão đi rồi, bà gọi mình lại, cầm tay mình lật ngửa lên, nhìn rất lâu vào cái nốt ruồi nhỏ ở cổ tay trái. Bà không nói gì, chỉ thở dài, rồi bảo mình đi ngủ. Ông lão cũng có một nốt ruồi như thế, ở đúng chỗ ấy, mình thấy rõ lúc ông đặt đồng xu vào tay mình.
Gần sáu mươi năm
Mình lớn lên, đi học xa, đi làm, lấy vợ, rồi về già ở một thành phố khác. Căn nhà ống ở phố huyện bán đi từ lâu sau khi bố mẹ mất. Đồng xu lỗ vuông mình vẫn giữ, sợi chỉ đỏ thay đến lần thứ mấy không nhớ nữa.
Năm ngoái vợ mình mất. Tết đầu tiên một mình, các con mời lên ăn Tết, mình từ chối. Mình bắt chuyến xe chiều ba mươi về phố huyện cũ, không định làm gì, chỉ muốn đứng nhìn con phố một lần. Lúc đi, mình quàng chiếc khăn len đỏ vợ đan cho mùa đông cuối cùng.
Phố huyện đã khác nhiều, đường nhựa, đèn cao áp, nhà mấy tầng. Nhưng dãy nhà cũ vẫn còn vài căn, trong đó có căn của nhà mình, mái ngói thấp, cửa gỗ đã sơn lại. Gần nửa đêm, họ bày mâm cúng ngoài hiên.
Mình đứng bên kia đường, trong cái lạnh khô của tháng Chạp, cầm trong tay một cành lộc bẻ ở gốc cây bàng đầu phố. Mình không nhớ mình bẻ nó lúc nào. Mình nhìn xuống bộ áo bông cũ, màu cỏ úa, và nhớ ra đây là cái áo mình mặc khi ra khỏi nhà.
Ba tiếng gõ
Họ khấn xong, lùi vào trong, khép cửa. Chân mình bước qua đường trước khi mình kịp nghĩ. Mình đứng trước cánh cửa gỗ, giơ tay gõ ba tiếng, chậm, đều.
Một người đàn ông trẻ mở cửa, sau lưng là vợ anh, một bà cụ ngồi ở góc nhà, và một thằng bé chừng mười hai tuổi nép sau lưng mẹ. Mình nghe miệng mình chúc năm mới, gọi tên từng người.
Thằng bé nhìn mình, mắt tròn, sợ mà tò mò. Mình gọi tên nó. Tên nó trùng với tên mình. Ở cổ tay trái nó có một nốt ruồi nhỏ.
Lúc ra về, mình móc đồng xu lỗ vuông trong túi áo, đặt vào lòng bàn tay thằng bé, gập ngón tay nó lại thật chặt. Mình nghe mình dặn nó giữ lấy, sau này sẽ có lúc cần. Rồi mình bước ra ngõ, rẽ về phía đầu phố. Tới giờ mình vẫn không biết đồng xu ấy, ngay từ đầu, là của ai.
Câu hỏi thường gặp
Tục xông đất ngày Tết là gì?
Xông đất là tục chọn người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa hoặc sáng mùng một. Dân gian tin người xông đất mang theo vận khí cho cả năm, nên nhiều nhà nhờ trước một người vui vẻ, tử tế, gia đình êm ấm.
Đồng xu có lỗ vuông ở giữa là tiền gì?
Đó là kiểu tiền đồng thời phong kiến, đúc tròn, có lỗ vuông ở giữa để xâu thành chuỗi khi mang đi. Kiểu tiền này dùng lâu đời ở Việt Nam và nhiều nước trong vùng. Ngày nay người ta giữ lại làm đồ sưu tầm hoặc đồ kỷ niệm.
Vì sao truyện vòng lặp thời gian làm người nghe thấy rợn?
Vì nó tạo ra một vật hay một thông tin không có điểm bắt đầu, như đồng xu trong truyện không ai làm ra mà cứ được trao đi trao lại. Đầu óc con người quen nghĩ mọi thứ đều có nguyên nhân, nên khi chuỗi nguyên nhân khép thành vòng tròn, ta thấy chênh vênh.
Vì sao khoảnh khắc giao thừa được coi là thiêng?
Giao thừa là lúc năm cũ chuyển sang năm mới. Trong tín ngưỡng dân gian, đó là lúc tiễn các vị thần cai quản năm cũ và đón các vị thần năm mới, nên người ta cúng giao thừa ngoài trời. Khoảnh khắc chuyển giao nào cũng khiến con người dễ xúc động, dễ nghĩ về người đã khuất và những gì đã qua.
Vì sao ta thấy giọng một người lạ nghe quen?
Não nhận ra giọng nói qua cao độ, nhịp và cách nhấn chữ, và rất dễ ghép một giọng mới với một giọng quen trong trí nhớ. Khi đang hồi hộp, cảm giác quen thuộc ấy càng rõ. Trong truyện, chi tiết này là manh mối, còn ngoài đời nó chỉ là một thói quen của trí nhớ.
