Có những người bạn hẹn nhau cả đời mà không gặp lại, và có khi, người giữ lời hẹn lại tới vào lúc không ai còn có thể ngồi chờ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu ở một làng đồng bằng Bắc Bộ, về một ông khách lạ và một lời hẹn rất cũ. Mọi người trong truyện đều là đặt ra.
Người hỏi đường
Đức hai mươi ba tuổi, vừa tốt nghiệp đại học, đang ở nhà chờ việc. Chiều ấy anh đạp xe ra đầu làng mua cho mẹ chai nước mắm thì thấy một ông cụ đứng dưới gốc cây bàng cạnh cổng làng, nhìn ngó như người lạ.
Ông cụ gầy, cao, mặc sơ mi trắng đã ngả màu, quần âu cũ là phẳng, đội chiếc mũ phớt nâu, tay xách một cái túi cói. Thấy Đức, ông cười, hỏi rất lễ phép cháu ơi cho ông hỏi nhà ông giáo Hiển ở đâu.
Đức sững lại. Ông giáo Hiển là ông nội anh. Ông nội dạy văn ở trường cấp hai của huyện suốt ba mươi năm, cả làng gọi là ông giáo. Ông đã mất ba năm trước, vào mùa đông, khi tuổi đã cao.
Đức bảo ông cụ, nhà ông giáo Hiển là nhà cháu, cháu là cháu nội. Ông cụ nghe vậy thì mừng rỡ, nắm tay Đức, bảo thế thì may quá, ông tìm mãi, làng đổi khác nhiều quá, ông không nhận ra đường nữa. Đức chưa kịp nói ông nội đã mất, ông cụ đã bước đi trước.
Đường về nhà
Đức dắt xe đi cạnh ông cụ. Ông đi chậm, mắt nhìn hai bên đường, chỉ chỗ này chỗ kia, bảo ngày xưa đây là cái ao sen, đây là cái giếng đá, đây là quán nước bà Tư. Đức nghe mà ngạc nhiên, vì những chỗ ấy anh chỉ được nghe ông nội kể.
Ông cụ kể, ông với ông giáo Hiển học cùng lớp ở trường sư phạm hồi còn trẻ. Hai người thân nhau như anh em, cùng ăn một nồi cơm, cùng đắp một cái chăn mùa rét. Ra trường, một người về quê dạy, một người được phân công đi tận vùng xa.
Ông bảo, lúc chia tay, hai người hẹn nhau thế nào cũng có ngày ngồi uống với nhau một ấm chè ở nhà ông giáo Hiển, ngắm cái ao sen trước ngõ. Rồi đời mỗi người một ngả, thư từ thưa dần, cái hẹn ấy cứ lùi mãi, lùi tới hơn năm mươi năm.
Đức nghe tới đó thì nghẹn họng. Anh ngập ngừng bảo ông ạ, ông nội cháu mất rồi, mất ba năm rồi. Ông cụ dừng bước. Ông im một lúc, rồi gật đầu chậm rãi, bảo ông biết, ông biết rồi, nhưng hẹn thì vẫn phải tới.
Ấm chè bên bàn thờ
Về tới nhà, bố mẹ Đức đi ăn cỗ chưa về. Đức mời ông cụ vào gian giữa. Ông cụ đứng trước bàn thờ, nhìn tấm ảnh ông nội rất lâu, rồi bỏ mũ, thắp ba nén hương, vái ba vái.
Rồi ông bảo Đức pha cho ông một ấm chè. Đức pha chè xanh, rót ra hai chén. Ông cụ đặt một chén trước ảnh ông nội, một chén trước mặt mình, ngồi xuống chiếc ghế gỗ cạnh bàn thờ, như ngồi đối diện một người bạn.
Ông nói chuyện với tấm ảnh, giọng nhỏ, đều, như hai người già nói chuyện bên ấm chè. Ông kể chuyện vùng xa, chuyện học trò, chuyện vợ con, chuyện cái chăn bông ngày xưa còn thủng một lỗ to bằng nắm tay. Thỉnh thoảng ông cười khẽ, như vừa nghe bạn đáp lại.
Đức ngồi ở hiên, không dám vào. Trời chạng vạng. Anh nhìn vào gian giữa, thấy ông cụ ngồi đó trong ánh hương, và có lúc anh tưởng như trên chiếc ghế đối diện cũng có một bóng người ngồi, gầy gầy, đội mũ cối, đúng dáng ông nội những chiều ngồi chấm bài.
Ông khách ra về
Gần tối, ông cụ đứng dậy, đội mũ, bảo thôi ông về, đường xa. Đức mời ông ở lại ăn cơm, ngủ lại, mai hẵng đi. Ông lắc đầu, bảo ông xong việc rồi, ông về cho kịp.
Ông để lại cái túi cói trên ghế, bảo Đức giữ lấy, quà cho ông giáo. Đức tiễn ông ra cổng. Ông đi về phía đầu làng, dáng gầy cao trong ánh chiều tím. Đức đứng nhìn theo, tới khúc rẽ cạnh lũy tre thì không thấy ông nữa.
Đức mở túi cói. Bên trong có một gói chè móc câu của vùng núi, một tấm ảnh đen trắng đã ố vàng chụp hai chàng trai trẻ mặc sơ mi trắng đứng trước cổng trường, khoác vai nhau cười. Một người là ông nội Đức. Người kia là ông cụ vừa đi.
Tối ấy bố mẹ về, Đức kể chuyện. Bố anh cầm tấm ảnh, lật ra sau, nhìn rất lâu. Bố bảo bố nhớ ông nội có kể về một người bạn thân thời sư phạm, tên là Tân, đi dạy ở vùng xa, mấy chục năm không gặp lại.
Cuộc điện thoại
Ba hôm sau, nhà Đức nhận được một cuộc điện thoại từ một tỉnh miền núi. Một người phụ nữ giới thiệu là con gái ông Tân. Chị bảo bố chị mất cách đây mười ngày, mất nhẹ nhàng khi tuổi đã cao. Trong cuốn sổ tay của ông có ghi địa chỉ nhà ông giáo Hiển, kèm một dòng chữ: nhớ báo cho Hiển một tiếng.
Chị bảo cả nhà chị không biết ông giáo Hiển là ai, phải hỏi mãi mới ra số điện thoại. Chị xin lỗi vì báo tin muộn. Bố Đức nghe, im lặng rất lâu, rồi kể cho chị nghe ông giáo Hiển cũng đã mất ba năm.
Rồi bố Đức kể thêm, ngập ngừng, rằng chiều hôm kia có một ông cụ tới nhà, thắp hương, uống chè, để lại một tấm ảnh. Đầu dây bên kia im bặt. Một lúc sau, chị hỏi lại, giọng run run, ông cụ ấy có đội mũ phớt nâu, xách túi cói không.
Mùa xuân năm sau, gia đình ông Tân về làng thăm, thắp hương cho ông giáo Hiển. Hai gia đình ngồi bên ấm chè ở gian giữa, nhìn tấm ảnh hai chàng trai khoác vai nhau. Tấm ảnh giờ được đặt trên bàn thờ, ngay cạnh ảnh ông nội Đức. Mỗi lần pha chè, Đức đều rót hai chén.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trong nhiều truyện dân gian người đã khuất tới thăm bạn cũ?
Hình ảnh người đã khuất giữ lời hẹn là cách kể về chữ tín và tình bạn bền chặt. Nhiều nền văn hoá có truyện kể tương tự, như một lời nhắc rằng đừng để lời hẹn trôi đi quá lâu.
Vì sao ta dễ thấy bóng người quen ở chỗ họ hay ngồi?
Não lưu hình ảnh rất quen thuộc gắn với một chỗ, một tư thế. Trong ánh sáng mờ, khói hương và tâm trạng xúc động, ta dễ thấy lại hình dáng ấy trên một chiếc ghế trống.
Trường sư phạm ngày trước có vai trò gì?
Trường sư phạm đào tạo giáo viên cho các vùng, nhiều người ra trường được phân công đi dạy ở nơi xa quê. Tình bạn thời học sư phạm vì thế thường gắn với những cuộc chia tay dài.
Vì sao rót thêm một chén chè cho người đã khuất là phong tục quen thuộc?
Rót chè, để phần cơm hay bày chén cho người đã khuất là cách thể hiện họ vẫn là một phần của gia đình. Việc làm nhỏ ấy giúp người còn sống cảm thấy gần gũi với người mình thương.
Truyện này có thật không?
Không, đây là truyện hư cấu do Chuyện Ma sáng tác. Đức, ông giáo Hiển, ông Tân và hai gia đình đều là đặt ra.
