Nhà máy xay lúa của ông nội đã tắt máy từ trước khi Thảo ra đời, vậy mà đêm ấy, nằm trong mùng nghe tiếng ếch nhái, cô nghe rõ ràng tiếng cối xay rền rền vọng sang từ bên kia con kênh.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, ngôi làng ven kênh, nhà máy xay và những người trong truyện đều là đặt ra. Truyện không đáng sợ lắm đâu, nó có mùi cơm mới.
Bà nội hỏi mùi gạo
Thảo hai mươi sáu tuổi, làm việc ở thành phố, mùa nước nổi năm ấy xin nghỉ mấy tuần về quê miền Tây chăm bà nội. Bà đã ngoài tám mươi, trí nhớ lúc nhớ lúc quên. Có hôm bà gọi Thảo bằng tên cô út, có hôm bà ngồi trước hiên nhìn ra kênh cả buổi không nói gì.
Nhưng có một chuyện bà nhắc hoài. Mỗi bữa cơm, bà và một miếng, nhai chậm rãi, rồi lắc đầu: gạo này không phải gạo. Gạo phải thơm như hồi ông bây còn chạy máy, nấu một nồi là thơm qua tới nhà hàng xóm.
Thảo mua đủ loại gạo ngon nhất ngoài chợ huyện về nấu. Bà vẫn lắc đầu. Cô dì trong nhà bảo kệ bà, người già hay nhớ chuyện xưa, gạo bây giờ đâu có dở.
Bên kia con kênh, đối diện nhà, là nhà máy xay lúa của ông nội. Một dãy nhà mái tôn dài, vách ván, cửa lớn khoá bằng sợi xích gỉ. Ông mất đã lâu, máy móc cũ kỹ không ai chạy nữa, nhà máy bỏ không từ đó. Cỏ mọc lút cả bến ghe nơi ngày xưa người ta chở lúa tới xay.
Tiếng máy lúc nửa đêm
Đêm thứ năm, Thảo nghe tiếng máy. Ban đầu cô tưởng là tiếng máy ghe chạy ngoài kênh cái. Nhưng tiếng ấy đều đều, rền rền, lẫn trong đó là tiếng sàng lắc rào rào, rất gần.
Cô vén mùng, ra hiên. Bên kia kênh, qua khe vách ván của nhà máy, có ánh sáng vàng hắt ra, thứ ánh sáng lay lắt của đèn dầu chứ không phải đèn điện. Cả xóm tối om, chỉ nhà máy là sáng.
Thảo cầm đèn pin, đi qua cây cầu khỉ bằng thân dừa mà hồi nhỏ cô sợ không dám bước. Sợi xích trên cửa vẫn khoá, nhưng cánh cửa nhỏ bên hông khép hờ. Mùi đầu tiên ập tới là mùi cám, mùi trấu, mùi bụi lúa ấm nóng, cái mùi cô chưa từng ngửi ở nhà máy này nhưng không hiểu sao thấy quen.
Bên trong, cối xay đang quay. Dây cu roa chạy vù vù, sàng lắc đều tay, và từ cái máng gỗ cuối dây chuyền, gạo trắng chảy ra thành dòng, đổ vào một chiếc bao bố mở miệng. Không có ai đứng máy. Phễu đổ lúa ở đầu kia thì trống trơn.
Một vốc gạo trắng
Thảo đứng nép bên cột, tim đập thình thịch, nhưng lạ thay cô không muốn bỏ chạy. Tiếng máy không có gì hung dữ. Nó đều, chắc, như tiếng một người làm việc quen tay.
Cô bước tới máng gạo, đưa tay hứng. Hạt gạo ấm, dài, trong, còn vương chút cám mỏng. Cô đưa lên mũi. Một mùi thơm dịu, ngòn ngọt, giống mùi lá dứa mà không phải lá dứa, giống mùi sữa mà không phải sữa.
Đúng lúc ấy, ngọn đèn dầu treo trên cột chao nhẹ, và tiếng máy chậm dần, chậm dần rồi dừng. Trong im lặng, Thảo nghe một tiếng ho khẽ ở góc nhà máy, tiếng ho khan của người đàn ông lớn tuổi hút thuốc lâu năm. Cô rọi đèn pin. Góc nhà chỉ có một chiếc ghế đẩu gỗ, trên ghế để một chiếc nón lá rách vành.
Thảo cột vốc gạo vào vạt áo, lui ra, khép cửa. Khi cô quay lại nhìn từ đầu cầu, nhà máy đã tối om, như chưa từng có ánh đèn nào.
Bữa cơm sáng
Sáng hôm sau, Thảo nấu nồi cơm nhỏ bằng vốc gạo ấy, nấu bằng nồi đất trên bếp củi như bà dạy hồi nhỏ. Cơm vừa sôi, mùi thơm đã lan khắp gian bếp, bay ra tới hiên. Con chó nằm ngoài sân cũng ngóc đầu lên đánh hơi.
Bà nội đang ngồi ngoài hiên bỗng đứng dậy, chống gậy đi vào bếp, nhanh hơn mọi ngày. Bà đứng trước nồi cơm, hít một hơi thật sâu, và Thảo thấy mắt bà sáng lên một cách lạ lùng, tỉnh táo hoàn toàn.
Bà ăn một chén cơm trắng, không cần thức ăn. Ăn xong, bà kể. Kể năm mười bảy tuổi bà về làm dâu, ông nội khi ấy là anh thợ máy trẻ nhất xóm. Kể mùa lúa đầu tiên ông xay cho bà một bao gạo riêng, giống lúa mùa cấy một năm một vụ, hạt dài, thơm nức. Kể ông có tật hay ho, cứ ngồi ghế đẩu ở góc nhà máy, đội cái nón lá rách mà không chịu bỏ.
Thảo ngồi nghe, không dám chen vào câu nào. Cả buổi sáng ấy, bà không nhầm tên ai cả.
Nắm thóc trong máng
Đêm ấy và những đêm sau, nhà máy không chạy nữa. Thảo qua tìm, cửa hông vẫn khép hờ, cối xay phủ bụi dày như chưa từng quay, đèn dầu trên cột khô cạn. Chiếc ghế đẩu ở góc vẫn đó, nhưng không có nón lá nào.
Chỉ có một thứ khác. Trong lòng máng gỗ, chỗ gạo đã chảy ra hôm trước, nằm gọn một nắm thóc. Thóc còn nguyên vỏ, hạt dài, vàng óng, không giống bất kỳ loại thóc nào Thảo thấy ngoài ruộng bây giờ.
Cô mang nắm thóc về, gói vào giấy báo, cất trên bàn thờ. Rồi cô hỏi khắp xóm, hỏi tới mấy ông già làm ruộng cả đời. Một ông cầm hạt thóc lên soi dưới nắng, lặng đi một lúc rồi bảo: giống lúa mùa này, cả vùng bỏ cấy mấy chục năm rồi, con lấy đâu ra vậy.
Mùa sau, Thảo xin ông già ấy một góc ruộng nhỏ, gieo thử nắm thóc. Mạ lên xanh mướt. Bà nội không còn đủ sức ra đồng, nhưng chiều nào bà cũng hỏi: lúa của ông bây trổ chưa con. Thảo cười, bảo sắp rồi bà. Và cô biết, khi mùa lúa ấy chín, cô sẽ mang qua bên kia kênh, mở cửa nhà máy, đổ vào phễu, dù chẳng biết có ai đứng máy hay không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùi hương lại gợi ký ức mạnh đến vậy?
Khứu giác được xử lý rất gần những vùng não liên quan tới cảm xúc và trí nhớ, nên một mùi quen có thể kéo cả một quãng đời trở về. Đó là lý do mùi cơm mới, mùi mưa đầu mùa thường làm nhiều người xúc động.
Lúa mùa khác lúa thường cấy bây giờ thế nào?
Lúa mùa là cách gọi những giống lúa truyền thống cấy một vụ trong năm, thời gian sinh trưởng dài. Nhiều nơi đã chuyển sang giống ngắn ngày cho năng suất cao hơn, nên một số giống lúa mùa cũ dần ít người cấy.
Người lớn tuổi hay lẫn có thể nhớ rõ chuyện xưa không?
Có. Ở nhiều người lớn tuổi, ký ức gần đây dễ phai trong khi ký ức xa, nhất là những kỷ niệm gắn cảm xúc, vẫn còn khá rõ. Nếu người thân có dấu hiệu sa sút trí nhớ, nên đưa đi khám để được bác sĩ tư vấn.
Vì sao nhà máy xay lúa từng là trung tâm của làng quê miền Tây?
Trước đây lúa thu hoạch phải chở ghe tới nhà máy xay ven kênh, nên đó là nơi người ta gặp nhau, trao đổi, nghe tin tức. Nhiều người còn nhớ tiếng máy xay như một phần của mùa gặt.
Truyện ma có người thân đã khuất hiện về thường mang ý nghĩa gì?
Trong nhiều truyện dân gian và truyện hư cấu, người đã khuất hiện về để trao lại một điều dang dở hoặc một kỷ niệm. Những truyện như vậy thường nói về tình thân và nỗi nhớ hơn là nỗi sợ.
