Đoàn kịch sinh viên không có người nhắc thoại, vậy mà cứ ai quên lời là từ cánh gà bên trái lại vọng ra một giọng thì thầm nhắc đúng câu, chỉ có điều đó không phải câu trong kịch bản của họ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu mình viết, đoàn kịch, hội trường và vở kịch trong truyện đều không có thật. Đây là truyện ma của sân khấu, có rèm nhung, có ánh đèn, và có một người đứng trong bóng tối cả đời không ai thấy mặt.
Vở kịch tìm thấy trong tủ đạo cụ
Đoàn kịch của trường chỉ có mười hai người, toàn sinh viên các khoa, tập trong hội trường cũ có sân khấu gỗ và rèm nhung đỏ đã sờn. Năm ấy, chị Quyên, trưởng đoàn, muốn dựng một vở kịch cho đêm kỷ niệm thành lập trường. Lục tủ đạo cụ, chị tìm được một kịch bản đánh máy, giấy giòn như bánh đa, tên là Chuyến tàu cuối mùa hạ.
Kịch bản không ghi tên tác giả. Chỉ có dòng chữ đoàn kịch sinh viên dàn dựng, và một con dấu đã mờ. Vở kịch kể chuyện hai người bạn chia tay nhau ở một sân ga nhỏ, một người ở lại, một người đi. Lời thoại giản dị, đọc lên thấy nghèn nghẹn.
Khôi, sinh viên năm hai khoa xây dựng, được giao vai chính. Cậu có giọng tốt, đứng sân khấu đẹp, chỉ có một tật: run. Hễ đèn rọi chiếu vào mặt là cậu quên sạch lời.
Đoàn không có người nhắc thoại. Chị Quyên bảo Khôi cứ tập đi, quên thì đứng im vài giây, chị ngồi dưới khán phòng nhắc.
Giọng thì thầm bên cánh gà trái
Buổi tập đầu tiên, tới cảnh thứ hai, Khôi quên. Cậu đứng giữa sân khấu, miệng há ra, đầu trống rỗng. Chị Quyên chưa kịp mở kịch bản thì từ cánh gà bên trái vọng ra một giọng đàn ông, rất khẽ, rõ từng chữ: tớ không đi vì muốn đi đâu, tớ đi vì ở lại thì không chịu nổi.
Khôi nhắc lại theo. Cả đoàn tưởng một bạn nào đó đứng trong cánh gà. Nhưng cánh gà trái chỉ có một chiếc ghế đẩu gỗ cũ kê sát màn, không có ai. Tất cả mọi người đều đứng bên cánh gà phải chờ lượt.
Chuyện lặp lại suốt những buổi tập sau. Ai quên lời, dù chỉ một chữ, giọng ấy lại nhắc, đúng lúc, không sớm không muộn, đúng nhịp thở của người đang diễn. Ban đầu cả đoàn sợ, sau dần quen, có đứa còn đùa là đoàn mình có người nhắc thoại miễn phí.
Chỉ có chị Quyên, người cầm kịch bản, nhận ra một điều khiến chị không ngủ được. Câu giọng ấy nhắc không giống hệt câu trong kịch bản. Nó khác vài chữ, đôi khi khác cả một câu. Và lần nào cũng hay hơn.
Bản thảo viết tay dưới đáy tủ
Chị Quyên lục lại tủ đạo cụ, lần này lục tới tận đáy. Dưới mấy cuộn dây điện cũ và một chiếc mũ cối bằng giấy bồi, có một tập giấy học trò buộc dây chun đã giòn. Đó là bản thảo viết tay của Chuyến tàu cuối mùa hạ, đầy những chỗ gạch xoá, chữ nhỏ và nghiêng.
Chị so từng câu. Những câu giọng thì thầm nhắc, câu nào cũng có trong bản viết tay, đúng từng chữ. Bản đánh máy về sau đã bị ai đó sửa lại, có lẽ cho dễ diễn, và mất đi những câu hay nhất. Ở trang cuối bản thảo có một dòng ghi chú: người viết kiêm nhắc thoại, mong vở này một ngày được diễn trọn.
Chị hỏi thầy giáo già phụ trách văn nghệ của trường. Thầy nhớ mang máng ngày xưa đoàn kịch có một anh sinh viên văn khoa, nhút nhát, không bao giờ chịu ra sân khấu, chỉ ngồi trong cánh gà nhắc thoại cho mọi người. Anh viết một vở kịch, tập gần xong thì hội trường đóng cửa sửa chữa, vở kịch không bao giờ được diễn. Về sau anh ra trường, đi dạy ở xa, nghe nói mất khi đã già.
Chị Quyên quyết định: đoàn sẽ diễn đúng theo bản viết tay.
Đêm diễn và cái đầu trống rỗng
Đêm kỷ niệm thành lập trường, hội trường kín chỗ. Rèm nhung kéo lên. Khôi bước ra dưới ánh đèn rọi, và đúng như nỗi sợ lớn nhất của cậu, đầu óc cậu trống rỗng ngay câu thoại đầu tiên.
Một giây. Hai giây. Khán phòng im lặng chờ. Rồi từ cánh gà trái, giọng thì thầm vang lên, chậm hơn mọi lần, như người ta vỗ vai một đứa em: bình tĩnh, nhìn vào đèn, coi như đèn là mặt trời mùa hạ. Rồi câu thoại đầu tiên.
Khôi nhắc lại. Giọng cậu run, rồi vững dần. Từ đó tới cuối vở, cậu không quên một chữ nào nữa. Nhưng cậu biết, cậu cảm thấy rất rõ, có một người đứng trong cánh gà trái suốt hai tiếng, thì thầm theo từng câu, không phải để nhắc, mà vì người ấy thuộc lòng và không kìm được.
Cảnh cuối, hai người bạn chia tay ở sân ga. Khi Khôi nói câu thoại cuối cùng của vở, câu mà bản đánh máy đã cắt đi, cả hội trường lặng phắc. Rồi tiếng vỗ tay nổ ra. Trong tiếng vỗ tay ấy, từ cánh gà trái, có thêm một tràng vỗ tay nữa, chậm rãi, của một người duy nhất.
Dòng tên trong tờ chương trình
Sau đêm diễn, chị Quyên làm một việc nhỏ. Chị in lại tờ chương trình, thêm một dòng ở cuối danh sách: kịch bản và nhắc thoại, một sinh viên văn khoa khoá đầu. Chị không biết tên anh, nên chỉ ghi như vậy.
Chị đặt một tờ chương trình lên chiếc ghế đẩu gỗ trong cánh gà trái, cùng bản thảo viết tay đã được chị bọc lại cẩn thận.
Sáng hôm sau, tờ chương trình vẫn nằm đó. Nhưng bản thảo đã được lật tới trang cuối, nơi có dòng chữ mong vở này một ngày được diễn trọn. Bên cạnh dòng ấy có thêm một dấu tích nhỏ bằng bút chì, như người ta đánh dấu một việc đã làm xong.
Từ đó đoàn kịch không còn được nhắc thoại nữa. Khôi phải tự thuộc lời. Cậu vẫn run mỗi khi lên sân khấu. Nhưng mỗi lần đứng dưới đèn rọi, cậu lại nhớ câu thì thầm: coi như đèn là mặt trời mùa hạ. Và lạ thay, cậu không quên lời nữa.
Câu hỏi thường gặp
Người nhắc thoại trong sân khấu làm công việc gì?
Người nhắc thoại theo dõi kịch bản suốt buổi diễn và nhắc lời khi diễn viên quên, thường đứng khuất trong cánh gà hoặc trong một hốc nhỏ trước sân khấu. Ở nhiều đoàn hiện nay, việc này do trợ lý đạo diễn hoặc người quản lý sân khấu kiêm nhiệm.
Vì sao diễn viên hay quên lời khi lên sân khấu?
Căng thẳng làm cơ thể tiết hormone gây hồi hộp, có thể làm gián đoạn khả năng lấy lại thông tin trong trí nhớ trong vài giây. Tập luyện trong điều kiện giống buổi diễn thật, có đèn, có khán giả, giúp giảm tình trạng này.
Làm sao để bớt sợ sân khấu?
Chuẩn bị thật kỹ, thở chậm trước khi bước ra, tập trung vào nhân vật và bạn diễn thay vì vào khán giả là những cách hay được khuyên. Nỗi sợ thường giảm dần khi được lên sân khấu nhiều lần.
Vì sao hội trường, nhà hát cũ hay có truyện ma?
Đó là nơi có nhiều góc khuất, ánh sáng thay đổi đột ngột, âm thanh vang vọng, và gắn với những cảm xúc mạnh của rất nhiều người qua nhiều thế hệ. Giới sân khấu ở nhiều nước còn có những tục kiêng riêng, truyền lại như một phần văn hoá nghề.
Vì sao bản thảo viết tay của tác giả lại quý?
Bản thảo cho thấy quá trình sáng tác, những chỗ tác giả do dự, gạch xoá và lựa chọn, điều mà bản in cuối cùng không còn giữ. Nhiều bản thảo được lưu giữ như tài liệu quý để nghiên cứu về tác giả và tác phẩm.
