Nò sáo được dựng để cá đi vào mà không tìm được đường ra, và đêm đó, trên mặt đầm phẳng như gương, người đi lạc vào nò sáo không phải là cá.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, cái đầm phá, nhà chủ đầm và vị khách đều do mình đặt ra. Bạn nhẹ tay mái chèo cùng mình nhé.
Một kỳ nghỉ bên đầm phá
Quân là dân văn phòng thành phố, mê chụp ảnh phong cảnh. Kỳ nghỉ ấy anh thuê một căn homestay nhỏ bên một đầm phá rộng ở miền Trung. Chủ nhà là bác Lợi, nhà mấy đời làm nghề đánh bắt trên đầm, nay nhận thêm khách du lịch.
Đầm rộng mênh mông, nước lợ, phẳng lặng như tấm gương lớn. Trên mặt đầm, những hàng cọc tre của nò sáo chạy dài, uốn lượn thành những hình xoắn, hình chữ V, hình mê cung. Ban ngày nhìn từ đồi cao xuống, đẹp như một bức tranh vẽ bằng bút sắt.
Bác Lợi giải thích, nò sáo là lối dẫn cá. Cá theo hàng cọc tre và lưới đi vào, càng vào sâu càng hẹp, tới cái rọ ở cuối thì không ra được nữa. Mỗi nhà có khu nò riêng, thuộc lòng đường đi lối lại trong khu của mình.
Quân hỏi có được chèo thuyền đêm ra chụp trăng không. Bác Lợi gật đầu, cho mượn chiếc thuyền nhỏ, dặn kỹ: cứ đi men theo bờ, đừng chèo vào giữa khu nò, ban đêm cọc nào cũng giống cọc nào, vào là lạc.
Đêm trăng và hàng cọc tre
Đêm rằm, trăng tròn vành vạnh. Quân chèo thuyền ra, mặt đầm sáng bạc. Anh chụp mấy kiểu ảnh bờ đồi, rồi thấy một hàng cọc tre in bóng dưới trăng đẹp quá, anh chèo lại gần thêm một chút, rồi thêm một chút nữa.
Khi ngẩng lên, anh đã ở giữa những hàng cọc. Phía trước là cọc, bên trái là cọc, bên phải là cọc. Anh quay thuyền lại, phía sau cũng là cọc. Những thân tre đen sì cắm thẳng xuống nước, giăng lưới ở giữa, cao hơn đầu người ngồi.
Anh bình tĩnh chèo theo một hàng cọc, tính đi tới cuối thì quẹo ra. Nhưng hàng cọc cứ uốn cong, cứ dẫn anh vào một khúc hẹp hơn. Quẹo trái thì gặp ngõ cụt. Quẹo phải lại về đúng chỗ có cái cọc buộc dây ni lông xanh anh đã thấy mười phút trước.
Trăng lên cao, đầm im phăng phắc. Không có tiếng côn trùng, không có tiếng sóng. Chỉ có tiếng mái chèo của anh và tiếng nước nhỏ giọt từ mái chèo xuống. Điện thoại không có sóng. Anh gọi lớn, tiếng gọi tan vào mặt nước rộng mà không vọng lại.
Ngọn đèn lồng trên đầu cọc
Quân chèo cho tới khi hai cánh tay rã rời. Cứ mỗi lần tưởng sắp ra thì hàng cọc lại khép lại. Anh bắt đầu sợ thật sự. Anh nghĩ tới chuyện ngồi chờ sáng giữa đầm lạnh, gió bắt đầu lên.
Rồi anh thấy một đốm sáng. Ở đầu một cây cọc cao phía bên trái, có ai treo một chiếc đèn lồng giấy màu đỏ. Ánh đèn ấm áp, lắc lư nhẹ trong gió. Anh chèo lại gần. Khi tới chân cọc, đèn tắt, và ở một cây cọc khác xa hơn, một chiếc đèn lồng khác sáng lên.
Anh chèo theo. Đèn này tắt, đèn kia sáng, như ai đó đang cầm đèn đi trước, chỉ đường từng chặng. Lối đi giữa các hàng cọc mở ra dễ dàng lạ thường, không còn ngõ cụt, không còn vòng lặp.
Lần cuối cùng, chiếc đèn lồng sáng trên một cây cọc ngay sát mép bờ, gần bến nhà bác Lợi. Quân chèo thuyền tới, chạm mũi vào bậc đá. Anh ngẩng lên định nói cảm ơn. Trên cây cọc không có ai, chỉ có chiếc đèn lồng đỏ, tắt ngấm, đung đưa nhè nhẹ.
Người làm nò ngày xưa
Sáng ra, Quân kể với bác Lợi. Bác nghe xong, đặt ly trà xuống, hỏi đèn lồng màu đỏ phải không. Bác dẫn anh lên gian thờ trong nhà. Trên bàn thờ, cạnh tấm ảnh một ông cụ đội nón, có một chiếc đèn lồng giấy đỏ đã bạc màu.
Bác kể, đó là ông nội bác, người dựng khu nò sáo đầu tiên của nhà này. Ông thuộc từng cây cọc, đêm nào cũng xách đèn lồng đi thuyền kiểm tra nò. Có lần một nhóm người làng bên đi đêm bị lạc giữa khu nò trong cơn giông, ông xách đèn ra dẫn từng thuyền vào bờ.
Từ ngày ông mất, nhà vẫn giữ chiếc đèn ấy. Không ai thắp nó cả, vì giấy đã mục, khung đã lỏng. Bác Lợi nói lâu lâu lại có người khách đi lạc, kể chuyện được đèn đỏ dẫn ra. Bác chỉ nghe, chẳng biết nói gì.
Quân hỏi, có phải ông dựng nò sáo hình mê cung để giữ người lại không. Bác Lợi bật cười. Bác bảo, nò là để giữ cá, còn ông thì chỉ giữ người cho tới khi người ta tìm được đường về.
Chiếc đèn lồng trên đầu cọc cuối
Trước ngày về thành phố, Quân thắp một nén nhang ở gian thờ, đặt cạnh chiếc đèn lồng một gói kẹo gừng mua ngoài chợ, vì bác Lợi nói hồi sống ông hay ngậm kẹo gừng lúc đi đêm cho ấm.
Anh ra bến chụp tấm ảnh cuối cùng của đầm lúc bình minh. Mặt nước hồng nhạt, những hàng cọc nò sáo in bóng thẳng tắp.
Về nhà, anh mở ảnh trên máy tính, phóng to. Ở cây cọc sát mép bờ nhất, cây cọc nơi anh cập thuyền đêm hôm ấy, có treo một chiếc đèn lồng đỏ nhỏ xíu. Anh nhớ rõ sáng hôm đó trên cọc không có gì cả.
Anh không xoá tấm ảnh. Anh in ra, đóng khung, treo ở bàn làm việc. Những đêm làm việc muộn, rối ruột vì một việc không tìm được lối ra, anh lại nhìn vào chấm đỏ nhỏ ở góc ảnh, và thấy lòng mình dịu xuống, như có ai đang cầm đèn đi trước.
Câu hỏi thường gặp
Nò sáo là gì?
Nò sáo là kiểu đánh bắt cố định trên đầm phá và vùng nước lợ, dùng hàng cọc tre cắm thành lối dẫn kèm lưới để lùa cá tôm vào rọ ở cuối. Nhìn từ trên cao, các hàng nò sáo tạo thành những hình rất đẹp trên mặt nước.
Đầm phá khác hồ và vịnh thế nào?
Đầm phá là vùng nước nông ven biển, được ngăn với biển bởi dải cát nhưng vẫn thông ra biển qua các cửa, nên nước thường là nước lợ. Miền Trung Việt Nam có nhiều đầm phá rộng, gắn với nghề nuôi trồng và đánh bắt truyền thống.
Vì sao đi thuyền ban đêm rất dễ mất phương hướng?
Ban đêm mặt nước và bờ thiếu điểm mốc rõ ràng, các vật lặp lại như hàng cọc trông giống hệt nhau. Mệt mỏi và hoảng hốt còn khiến người ta chèo vòng mà không nhận ra mình đang quay lại chỗ cũ.
Vì sao truyện ma hay có đèn lồng hoặc ánh đèn dẫn đường?
Ánh sáng giữa bóng tối là biểu tượng rất cổ xưa của sự che chở và lối thoát. Trong nhiều truyện kể, ánh đèn có thể là cám dỗ dẫn lạc, cũng có thể là người tốt dẫn đường, và chính sự mơ hồ ấy làm câu chuyện hấp dẫn.
Du khách chèo thuyền trên đầm cần chú ý gì?
Nên hỏi người địa phương về khu vực nò sáo, lưới và cọc, không chèo vào khu đánh bắt của người khác, mặc áo phao và mang đèn. Đi đêm thì tốt nhất có người địa phương đi cùng.
