Ông nội mình theo đoàn hát bội đi ghe khắp các con sông, diễn cho không biết bao nhiêu khán giả, nhưng ông chỉ kể đi kể lại một đêm diễn, đêm mà khán giả không ai có bóng in trên mặt nước.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, mình kể lại theo lời một người ông do mình đặt ra, đoàn hát và xóm lạ đều không có thật. Bạn nghe tiếng trống chầu dồn lên cùng mình nhé.
Đoàn hát trên chiếc ghe lớn
Hồi ông nội còn trai trẻ, ông theo một đoàn hát bội đi ghe. Cả đoàn chừng hai chục người, sống trên hai chiếc ghe lớn, một chiếc chở người, một chiếc chở rương áo mão, trống chiêng, và mấy tấm ván ghép thành sân khấu.
Đoàn đi từ xóm này sang xóm khác dọc các con sông. Tới đâu có đình làng mời thì diễn trong đình, không có đình thì dựng sân khấu ngay trên ghe, khán giả đứng trên bờ coi. Ông nội đóng vai tướng, mặt vẽ đỏ, râu dài, giọng hét vang cả khúc sông.
Ông kể đời hát rong cực lắm, nhưng vui. Diễn xong được xóm cho gạo, cho cá, có người khoái quá ném tiền lên sân khấu. Đêm nằm ghe nghe nước vỗ, cả đoàn kể chuyện ma, chuyện đình miếu, chuyện những xóm lạ mình từng ghé.
Có một đêm, đoàn đi lạc. Hai chiếc ghe theo một con rạch nhỏ định đi tắt sang xóm bên, nhưng trời tối mau, con rạch cứ quanh co mãi. Tới khi trăng lên, ghe ra một khúc sông rộng, hai bên bờ là những rặng dừa nước ông chưa từng thấy.
Xóm lạ và lời mời diễn
Trên bờ có ánh đuốc. Một ông già đứng ở bến gọi xuống, giọng nghiêm trang, hỏi có phải đoàn hát không. Ông bầu gánh dạ vâng. Ông già nói xóm này lâu lắm không có đoàn hát nào ghé, xin đoàn diễn cho bà con một đêm, có trọng thưởng.
Ông bầu mừng lắm, cho ghe cập bến. Cả đoàn dựng sân khấu ngay trên chiếc ghe lớn, thắp đèn dầu, mở rương lấy áo mão. Ông nội ngồi vẽ mặt, ngó lên bờ, thấy người lục tục kéo ra, ai cũng cầm một bó đuốc.
Ông kể khán giả đứng kín bờ, già trẻ trai gái đủ cả, ăn mặc kiểu xưa lắm, đàn ông búi tóc, đàn bà mặc áo dài tay chẽn. Không ai nói to, không ai chen lấn. Họ đứng im, ánh đuốc đỏ rực hắt xuống mặt sông.
Ông bầu chọn tuồng hay nhất của đoàn, một tuồng tướng quân trung nghĩa giữ thành. Trống chầu nổi lên, chiêng đổ dồn. Ông nội bước ra, hét câu xưng danh, giọng vang dội cả khúc sông.
Khán giả không có bóng
Diễn được nửa tuồng, ông nội tới đoạn đứng một mình giữa sân khấu, hát một câu than dài. Ông theo thói quen nhìn xuống mặt sông giữa ghe và bờ, nơi ánh đuốc in bóng xuống nước.
Ông thấy bóng những bó đuốc, từng ngọn lửa đỏ in xuống nước lung linh. Nhưng dưới mỗi ngọn lửa không có bóng người. Mặt nước chỉ có những đốm lửa trôi lơ lửng, không có bàn tay nào cầm, không có dáng ai đứng.
Ông nội suýt quên lời. Ông liếc sang bạn diễn, thấy cô đào chính cũng đang nhìn xuống nước, mặt tái dưới lớp phấn. Nhưng tiếng trống chầu vẫn dồn lên, ông bầu gõ chầu như không có gì, nên cả đoàn cứ thế diễn tiếp.
Ông kể, càng về cuối tuồng, khán giả trên bờ càng xúc động. Tới đoạn tướng quân giữ thành tới hơi thở cuối cùng, ông nghe trên bờ có tiếng khóc rưng rức, nhiều người cùng khóc, mà lạ là tiếng khóc như từ dưới nước vọng lên chứ không phải từ trên bờ.
Tiền thưởng trên sân khấu
Tuồng hết, trống chầu đổ ba hồi. Khán giả trên bờ đồng loạt cúi đầu, rồi người ta ném tiền thưởng lên sân khấu. Tiền rơi lách cách như mưa đá, toàn đồng tiền đồng có lỗ vuông ở giữa, loại tiền xưa mà đoàn chỉ thấy trong đình.
Ông già ở bến xuống ghe cảm ơn ông bầu, nói bà con xóm này đợi một tuồng như vậy lâu lắm rồi. Ông bầu hỏi xóm này tên gì để lần sau ghé. Ông già cười, chỉ nói, lần sau thì không cần ghé nữa, bà con coi đủ rồi.
Đoàn mệt rã, nằm luôn trên ghe ngủ. Ông nội kể ông nằm nghe trên bờ tiếng bước chân đi xa dần, tiếng đuốc reo tí tách, rồi im phăng phắc, không còn cả tiếng côn trùng.
Sáng ra, ông nội thức dậy đầu tiên. Ghe đang đậu ở một khúc sông quen, cách xóm đoàn định tới chỉ một quãng ngắn. Bờ bên kia không có bến, không có xóm, chỉ là một bãi đất trống mọc đầy cỏ lác, giữa bãi có mấy nấm đất thấp và một cây gạo già.
Những đồng tiền hoá vảy cá
Ông bầu chạy ra sân khấu xem tiền thưởng. Trên sàn ghe không có đồng tiền nào. Chỉ có một lớp vảy cá tròn, lấp lánh ánh bạc, rải khắp mặt ván, mỗi chiếc vảy to bằng đồng tiền, giữa có một vệt sẫm như cái lỗ vuông.
Người xóm gần đó kể, bãi đất ấy xưa là một xóm ven sông, có trận dịch lớn, người mất nhiều, ai còn thì bỏ đi hết. Người trong xóm hồi sống mê hát bội lắm, năm nào cũng rước đoàn về diễn ba đêm. Từ ngày xóm tan, không đoàn nào ghé.
Ông bầu không nói gì. Ông gom hết vảy cá vào một cái khăn, rồi cho cả đoàn lên bờ, thắp nhang ở gốc cây gạo, hát lại một đoạn tuồng không có trống chiêng. Ông nội kể, lúc đó ông thấy gió lùa qua bãi cỏ lác rạp xuống từng đợt, như người ta đang cúi chào.
Ông nội giữ một chiếc vảy cá ấy suốt đời, kẹp trong cuốn sổ chép tuồng. Hồi mình còn nhỏ, ông hay lấy ra cho mình xem. Chiếc vảy đã mấy chục năm mà vẫn lấp lánh. Và mỗi lần ông hát lại câu than của tướng quân, mình thấy chiếc vảy trong tay ông khẽ ấm lên, như có ai đó ở rất xa vẫn còn đang nghe.
Câu hỏi thường gặp
Hát bội là gì?
Hát bội, còn gọi là tuồng, là một loại hình sân khấu truyền thống của Việt Nam, diễn viên vẽ mặt, mặc trang phục rực rỡ, hát và múa theo trống chầu. Nội dung thường ca ngợi trung nghĩa, kể chuyện các danh tướng và triều đại.
Trống chầu trong hát bội có vai trò gì?
Người cầm chầu ngồi gần sân khấu, đánh trống để khen, chê, thúc giục hay điều tiết nhịp diễn. Tiếng trống chầu là cách người xem sành nghề giao tiếp với diễn viên trong suốt buổi diễn.
Đoàn hát đi ghe ngày xưa hoạt động thế nào?
Ở vùng sông nước, nhiều gánh hát di chuyển bằng ghe, chở theo người, đạo cụ và sân khấu tháo lắp, đi diễn dọc các làng. Họ diễn ở đình, sân làng hoặc trên ghe, sống nhờ tiền thưởng và sự đón tiếp của dân làng.
Vì sao truyện ma hay có tình tiết tiền bạc biến thành thứ khác?
Đây là mô típ quen thuộc trong truyện kể dân gian châu Á, dùng để báo hiệu người trả tiền thuộc về cõi khác. Tiền hoá giấy, hoá lá hay hoá vảy cá là cách cho người nghe nhận ra sự thật sau khi mọi chuyện đã xảy ra.
Vì sao không nhìn thấy bóng phản chiếu lại là dấu hiệu rợn người trong truyện?
Bóng và hình phản chiếu là thứ mọi vật có thật đều có, nên khi truyện kể ai đó không có bóng, người nghe lập tức hiểu họ không thuộc thế giới này. Mô típ này xuất hiện trong truyện ma ở rất nhiều nền văn hoá.
