Năm nào đám giỗ cụ cũng có một vị khách mà không ai trong họ nhớ là mình đã mời.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu do mình viết, dòng họ, ngôi làng và mọi người trong truyện đều không có thật. Nếu nhà bạn cũng sắp có đám giỗ, mình mong bạn nghe xong vẫn ăn cỗ ngon miệng, chỉ là có thể bạn sẽ nhìn quanh mâm một lượt.
Mười mâm cỗ và một ông khách áo sơ mi trắng
Linh là đứa duy nhất trong họ học nghề nhiếp ảnh, nên năm nào giỗ cụ cố, cô cũng được giao việc chụp ảnh. Giỗ to, mười mâm, con cháu ba nhánh từ khắp nơi về, sân gạch đỏ kín chiếu hoa, khói bếp rơm tỏa cay mắt, tiếng bát đũa lách cách át cả tiếng chó sủa.
Mâm các cụ đặt trên sập gỗ trong gian giữa, ngay dưới ban thờ. Năm ấy, Linh để ý ở mâm đó có một ông khách cô không quen. Ông chừng ngoài năm mươi, gầy, mặc áo sơ mi trắng kiểu cũ cài kín cổ, tóc chải mượt. Ông ngồi rất ngay ngắn, ăn ít, gắp cho các cụ bên cạnh nhiều hơn gắp cho mình.
Ông nói chuyện mùa màng, hỏi thăm giá lúa, khen món canh bóng ngon. Giọng ông nhẹ, chậm, đậm chất làng. Các cụ trò chuyện với ông vui vẻ như người quen lâu năm.
Chưa tới lúc uống nước, ông đứng dậy, chắp tay vái ban thờ ba vái, chào cả mâm rồi đi ra cổng. Linh đứng ở hiên, ông đi ngang, khẽ gật đầu với cô. Cô ngửi thấy mùi long não thoang thoảng, như mùi một chiếc áo cất lâu trong rương.
Nhánh nào cũng tưởng ông là khách nhánh kia
Tối hôm đó dọn dẹp xong, cả nhà ngồi uống nước. Linh hỏi ông khách áo trắng là ai. Bác trưởng nhánh cả bảo chắc người bên nhánh hai mời. Bác gái nhánh hai lắc đầu, tưởng là bạn của chú út nhánh ba. Chú út thì cười, bảo cháu chẳng quen ai già thế.
Mọi người nhìn nhau một lúc rồi phá lên cười. Thôi thì người làng thấy giỗ thì vào thắp hương, chuyện thường ở quê. Có người còn bảo ông ấy lịch sự, ăn uống từ tốn, chắc là con cháu nhà gia giáo nào đó.
Linh cũng cười theo. Nhưng tối ấy, khi xem lại ảnh trên máy, cô thấy một điều làm cô ngồi im rất lâu. Tấm nào chụp mâm các cụ cũng có một chỗ trống. Một chiếc bát, một đôi đũa đặt ngay ngắn, một ly rượu đã vơi một nửa. Nhưng không có người ngồi.
Cô nhớ rõ ràng, lúc bấm máy, ông ngồi ngay đó, còn quay sang nhìn ống kính.
Những tấm ảnh đen trắng trong chiếc hộp thiếc
Năm sau, trước giỗ một tháng, Linh nhận làm một việc mà cô đã định từ lâu: số hoá toàn bộ ảnh cũ của dòng họ. Ông nội cô lôi ra một chiếc hộp bánh bằng thiếc, bên trong là mấy trăm tấm ảnh đen trắng, ảnh ố vàng, mép răng cưa, nhiều tấm phải bóc khỏi nhau rất nhẹ tay.
Cô ngồi quét ảnh suốt mấy buổi tối. Những gương mặt lạ mà quen, những ông bà, cô chú khi còn trẻ, những cái sân, cái giếng, cái cổng làng đã không còn. Rồi cô gặp một tấm ghi phía sau bằng bút chì: giỗ cụ, năm ấy.
Ảnh chụp đúng mâm các cụ trên sập gỗ. Những ông cụ râu tóc bạc mà giờ cô chỉ biết qua di ảnh. Và ngồi giữa họ, áo sơ mi trắng cài kín cổ, tóc chải mượt, khẽ quay về phía ống kính, là ông khách năm ngoái. Không già hơn, không trẻ hơn.
Ảnh ấy đã gần năm mươi năm. Linh lật tiếp. Một tấm giỗ khác, hai mươi năm sau. Ông vẫn ngồi đó, vẫn chỗ ấy, vẫn chiếc áo ấy.
Nốt ruồi bên chân mày
Linh mang ảnh tới cho ông nội. Ông nội cô nhìn tấm ảnh rất lâu, rồi bảo không nhớ người này. Ông bảo giỗ cụ năm nào cũng đông, trai gái làng ra vào, ai mà nhớ hết. Nhưng tay ông run khi trả ảnh lại cho cô.
Đêm đó, Linh đứng trước ban thờ, nhìn tấm di ảnh của cụ cố. Ảnh vẽ lại từ một tấm chụp khi cụ đã ngoài bảy mươi, râu dài, đầu chít khăn. Không giống ông khách. Cô định quay đi thì ánh đèn thờ hắt lên, và cô thấy.
Bên chân mày trái của cụ, nhỏ thôi, người vẽ chấm rất khéo, là một nốt ruồi đen. Cô lật lại tấm ảnh năm mươi năm trước, đưa sát vào đèn. Ông khách áo trắng có một nốt ruồi y hệt, đúng chỗ ấy.
Ông nội cô đứng sau lưng từ lúc nào. Ông không nói gì, chỉ đặt tay lên vai cháu, rồi thắp thêm một nén hương.
Năm nay Linh đặt thêm một chiếc bát
Giỗ năm ấy, trước khi dọn cỗ, Linh tự tay đặt thêm một chiếc bát, một đôi đũa, một chiếc ly ở mâm các cụ, đúng chỗ ấy. Không ai hỏi gì. Ông nội cô gật đầu.
Ông khách tới vào giữa buổi, như mọi năm. Vẫn áo sơ mi trắng, vẫn mùi long não. Ông ngồi xuống chỗ có chiếc bát, nhìn quanh mâm, mỉm cười như người về nhà. Ông gắp cho các cụ, khen món canh bóng, hỏi giá lúa năm nay.
Linh không giơ máy ảnh lên. Cô chỉ đứng ở hiên nhìn. Lúc ông đứng dậy ra về, đi ngang qua cô, ông dừng lại, nói khẽ bằng cái giọng chậm và nhẹ ấy: cháu chụp ảnh đẹp lắm, nhưng ông không lên được ảnh bây giờ đâu, máy bây giờ nhanh quá.
Rồi ông ra cổng, đi vào nắng chiều. Linh không chạy theo. Cô chỉ nhìn chiếc bát trên mâm các cụ, cơm đã vơi một nửa, và ly rượu cạn sạch. Từ đó, giỗ cụ nhà Linh năm nào cũng có thêm một chiếc bát, mà không ai trong họ phải nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Ngày giỗ trong văn hoá Việt có ý nghĩa gì?
Giỗ là ngày con cháu tưởng nhớ người đã khuất vào đúng ngày mất của họ, thường có mâm cơm cúng và họp mặt họ hàng. Với nhiều gia đình, đó cũng là dịp gắn kết các nhánh họ, kể lại chuyện của người đi trước cho đời sau nghe.
Vì sao ở đám đông người lạ dễ được mặc định là người quen?
Khi nhiều nhóm người cùng có mặt, mỗi người thường nghĩ người lạ là khách của ai đó khác, và không ai hỏi thẳng vì ngại thất lễ. Tâm lý này rất phổ biến ở đám cưới, đám giỗ, những dịp đông người mà ai cũng nghĩ người khác đã biết.
Tại sao ảnh cũ thường gợi cảm giác rợn hoặc buồn?
Ảnh cũ cho ta nhìn thẳng vào những gương mặt đã không còn, trong những khung cảnh đã biến mất, như một khoảnh khắc bị đóng băng. Ảnh đen trắng lại thiếu màu da tự nhiên, khiến gương mặt trông xa cách và khó đoán hơn.
Có nên số hoá ảnh cũ của gia đình không?
Nên, vì ảnh giấy dễ mốc, phai, dính vào nhau theo thời gian. Khi quét ảnh, hãy ghi lại tên người, năm và dịp chụp ngay khi người lớn tuổi còn nhớ, và lưu bản sao ở nhiều nơi khác nhau.
Vì sao tục đặt thêm bát đũa cho người đã khuất phổ biến?
Trong nhiều gia đình Á Đông, mời người đã khuất về dùng cơm là cách thể hiện họ vẫn là thành viên của nhà. Một chiếc bát, đôi đũa đặt thêm là hình ảnh đơn giản nhưng nói lên sự nhớ thương và nếp hiếu kính.
