Bốn giờ sáng, cửa hàng bách hoá đã đóng cửa hơn hai mươi năm, vậy mà trước bậc thềm có một hàng người dài đứng lặng lẽ, ai cũng cầm một chiếc giỏ cói.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, thị xã, cửa hàng và những người trong truyện đều là đặt ra. Một truyện ma hiền, dành cho những ai từng được ông bà dắt đi mua đồ thuở nhỏ.
Toà nhà sắp phá
Nam ba mươi tám tuổi, làm nghề chụp ảnh kiến trúc. Nghe tin cửa hàng bách hoá tổng hợp cũ ở thị xã quê ngoại sắp bị phá để xây khu thương mại, anh về chụp lại. Đó là toà nhà hai tầng, mặt tiền kính, tầng trên có dãy cửa sổ vòm, chữ đắp nổi trên đỉnh đã rụng gần hết.
Hồi Nam còn bé, mỗi lần về quê, bà ngoại hay dắt anh tới đây. Anh nhớ mang máng những quầy gỗ dài, những tủ kính xếp vải vóc, phích nước, xà phòng, kẹo bánh. Anh nhớ rõ nhất là cái mùi: mùi xà phòng thơm lẫn mùi vải mới, mùi dầu hoả, mùi giấy gói hàng.
Anh định chụp toà nhà lúc bình minh, khi nắng đầu tiên chiếu xiên qua dãy cửa sổ vòm. Ba giờ rưỡi sáng anh đã dậy, xách máy ảnh, đi bộ ra đầu phố.
Thị xã còn ngủ say. Đèn đường vàng vọt, không một bóng người, không một tiếng xe. Cho tới khi anh rẽ qua góc phố có cửa hàng bách hoá.
Hàng người trước cửa
Trước bậc thềm cửa hàng, một hàng người dài đứng xếp nối nhau, kéo tận ra góc phố. Đàn ông áo sơ mi trắng cài kín cổ, đàn bà áo cánh, đầu đội nón lá, tay ai cũng cầm một chiếc giỏ cói hoặc túi lưới. Vài người dắt xe đạp. Không ai nói chuyện. Họ đứng lặng lẽ, kiên nhẫn, như đã đứng đó rất lâu.
Nam đứng sững ở góc phố. Anh nghĩ có lẽ người ta tổ chức quay phim, hoặc một sự kiện gì đó để chia tay toà nhà. Nhưng không có đèn, không có máy quay, không có ai cầm loa.
Rồi anh để ý: cửa kính của cửa hàng vẫn đóng, phủ bụi, dán giấy niêm phong. Nhưng bên trong, ở dãy quầy gỗ dài, có ánh đèn vàng dịu. Và có người đứng sau quầy.
Một bà cụ đứng cuối hàng quay lại, nhìn Nam, rồi khẽ nghiêng người nhường cho anh một chỗ đứng phía sau. Không hiểu vì sao, anh bước tới, đứng vào hàng.
Tới lượt mình
Hàng người nhích dần lên. Nam không nhớ mình đã đứng bao lâu. Anh chỉ nhớ mùi sương sớm, tiếng dép lẹp xẹp trên vỉa hè, và một cảm giác rất lạ: không sợ, mà như đang đứng trong một giấc mơ cũ.
Không biết từ lúc nào, cánh cửa kính đã mở. Anh theo hàng người bước vào trong. Cửa hàng y như trong trí nhớ tuổi thơ của anh, có khi còn rõ hơn: quầy gỗ bóng loáng, tủ kính sạch bong, hàng hoá xếp ngay ngắn. Mùi xà phòng thơm và vải mới ùa vào mũi.
Tới lượt Nam. Sau quầy là một cô bán hàng trẻ, tóc tết hai bím, mặc áo blu trắng, cầm một cuốn sổ dày. Cô nhìn anh, mỉm cười như đã biết anh từ lâu, lật sổ, rồi cúi xuống dưới quầy lấy ra một thứ, gói vào tờ giấy báo cũ, buộc dây gai.
Cô đưa cho anh, nói nhỏ: phần của cháu đây, bà cháu gửi lâu rồi, giờ cháu mới tới lấy.
Gói giấy báo cũ
Nam cầm gói hàng trong tay, ngơ ngác. Anh định hỏi bà nào, gửi từ bao giờ. Nhưng đúng lúc ấy, tia nắng đầu tiên chiếu xiên qua dãy cửa sổ vòm tầng trên, rọi thẳng xuống quầy hàng.
Trong ánh nắng ấy, mọi thứ nhạt dần. Cô bán hàng, quầy gỗ, tủ kính, hàng người phía sau anh, tất cả mờ đi như hình ảnh trên một tấm kính bị hơi thở phủ mờ. Tiếng dép lẹp xẹp, tiếng giỏ cói sột soạt tắt dần.
Khi Nam định thần lại, anh đang đứng một mình giữa cửa hàng bỏ hoang. Sàn phủ bụi dày, quầy gỗ nứt nẻ, tủ kính vỡ toang, mạng nhện giăng từ trần xuống. Cửa kính sau lưng anh vẫn dán giấy niêm phong, nguyên vẹn. Anh không biết mình đã vào bằng cách nào.
Nhưng trong tay anh vẫn là gói giấy báo cũ, buộc dây gai. Anh mở ra. Bên trong là một bánh xà phòng thơm màu hồng nhạt, hình chữ nhật, cạnh đã mòn tròn. Mùi thơm toả ra, ngọt và dịu. Đó đúng là mùi anh nhớ từ hồi bé, mùi bà ngoại vẫn tắm cho anh mỗi tối mùa hè.
Bánh xà phòng của bà
Nam mang gói xà phòng về nhà dì, kể lại chuyện. Dì anh nghe xong thì ngồi lặng đi. Dì kể, hồi đó những thứ như xà phòng thơm phải xếp hàng từ sớm mới mua được. Bà ngoại thương Nam nhất nhà, lần nào anh về quê bà cũng dậy từ ba bốn giờ sáng ra đây xếp hàng, mua cho anh một bánh xà phòng thơm, để tắm cho thằng cháu thành phố khỏi bị rôm sảy.
Năm Nam lên mười, bà mua một bánh, định để dành chờ anh về hè. Nhưng năm đó anh không về, rồi bà ốm, rồi bà mất. Bánh xà phòng ấy, cả nhà tìm mãi không thấy đâu.
Nam không dùng bánh xà phòng. Anh đặt nó trên kệ gỗ trong phòng tắm nhà mình, gói lại trong tờ giấy báo cũ. Toà bách hoá bị phá vào tháng sau. Những tấm ảnh anh chụp bình minh hôm ấy, tấm nào cũng chỉ có toà nhà trống trơn dưới nắng.
Nhưng năm nào cũng vậy, đúng ngày giỗ bà ngoại, sáng sớm thức dậy, Nam thấy cả căn nhà thơm mùi xà phòng hồng, ngọt và dịu, như có ai vừa tắm cho một đứa trẻ, rồi lau khô tóc nó bằng một chiếc khăn bông, rất khẽ.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng bách hoá tổng hợp ngày xưa là gì?
Đó là những cửa hàng lớn bán nhiều mặt hàng thiết yếu như vải vóc, đồ gia dụng, xà phòng, thực phẩm khô, thường có quầy dài và người bán hàng phục vụ từng khách. Ở nhiều thị xã, toà bách hoá từng là công trình nổi bật và là ký ức chung của nhiều thế hệ.
Vì sao một mùi hương có thể gợi lại ký ức tuổi thơ rất rõ?
Khứu giác có đường liên hệ rất gần với những vùng não xử lý cảm xúc và trí nhớ. Vì vậy một mùi quen như xà phòng, khói bếp, hoa sữa có thể bất ngờ kéo cả một khung cảnh cũ ùa về, rõ ràng và xúc động.
Vì sao truyện ma hoài niệm thường diễn ra lúc rạng sáng?
Rạng sáng là ranh giới giữa đêm và ngày, khi phố xá còn vắng, ánh sáng mờ ảo, con người vừa tỉnh vừa mơ. Thời điểm ấy rất hợp để kể những cuộc gặp gỡ kỳ lạ tan biến khi tia nắng đầu tiên xuất hiện.
Ký ức về việc xếp hàng mua đồ còn được nhắc tới thế nào?
Nhiều gia đình vẫn kể cho con cháu về những năm hàng hoá còn khan hiếm, người ta dậy sớm xếp hàng mua từng món đồ. Những câu chuyện ấy thường gắn với sự chắt chiu và tình thương của ông bà cha mẹ.
Có nên vào toà nhà đã niêm phong để chụp ảnh không?
Không nên. Công trình đã niêm phong hoặc chờ phá dỡ có thể không an toàn và thường cấm vào. Muốn chụp ảnh lưu niệm, hãy chụp từ bên ngoài hoặc xin phép đơn vị quản lý.
