Đêm đầu tiên Mai lấy màng bọc thực phẩm quấn kín miệng chum tương của bà, chum tương ngoài hiên gõ cạch, cạch, cạch, đều như có ai cầm đũa cả gõ vào thành chum, từ chín giờ tối tới tận gà gáy.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu do mình viết, và là một truyện ma vui. Cô cháu gái, bà nội và cái chum tương đều là nhân vật mình đặt ra. Truyện này hợp nghe lúc ăn cơm, nhất là bữa có rau muống luộc.
Mùa hè ở nhà bà
Mai mười lăm tuổi, lớn lên ở chung cư thành phố, năm nay bị bố mẹ gửi về quê nội ở một làng đồng bằng Bắc Bộ cả mùa hè, vì cả hai bận đi công tác. Mai ôm điện thoại, xách vali, mặt dài như cái bơm.
Nhà bà nội là nhà ba gian, sân gạch, hiên rộng. Ngoài hiên có một hàng chum sành, cái đựng nước mưa, cái đựng gạo, và một cái chum nâu bóng đậy cái nón lá cũ. Đó là chum tương của bà, ủ theo cách ông nội dạy từ hồi hai ông bà mới lấy nhau.
Ngày nắng, bà mở nón ra cho chum tương phơi nắng, lấy cái đũa cả gỗ khuấy đều. Mùi tương bốc lên, đậm, ngai ngái, nồng. Bà khen thơm. Mai bịt mũi.
Ông nội mất đã năm năm. Bà bảo hồi ông còn, sáng nào ông cũng dậy từ năm giờ, việc đầu tiên là ra hiên khuấy chum tương, rồi mới pha trà. Bà bảo tương nhà này ngon nhất làng là nhờ cái tay ông.
Một cuộn màng bọc
Tối thứ ba, gió thổi mùi tương vào tận giường Mai. Mai không chịu nổi. Con bé lẻn ra hiên, nhấc cái nón lá, lấy cả cuộn màng bọc thực phẩm mang từ thành phố về, quấn kín miệng chum ba vòng, rồi lấy cái nắp nhôm đậy lên trên, chèn thêm hòn gạch. Xong, nó phủi tay, đi ngủ, sung sướng.
Chín giờ tối, ngoài hiên vang lên một tiếng cạch. Rồi cạch. Rồi cạch, cạch, cạch. Đều đặn, không nhanh không chậm, như có ai cầm cái đũa cả gõ vào thành chum.
Mai trùm chăn kín đầu. Tiếng gõ vẫn đều. Mười giờ. Mười một giờ. Nửa đêm. Một giờ sáng. Mai nằm im, tim đập thình thịch, không dám ra xem, không dám gọi bà.
Tới gần năm giờ, gà gáy, tiếng gõ bỗng to lên, như ai đó sốt ruột lắm rồi, rồi im bặt.
Ông đang cáu đấy
Sáng ra, Mai mắt thâm như gấu trúc, kể với bà, giọng run run. Bà nội đang nhai trầu, nghe xong không sợ chút nào. Bà ra hiên, nhìn cái chum quấn màng bọc ba vòng, chèn gạch, rồi phá lên cười, cười tới chảy nước mắt.
Bà bảo, thôi chết, cháu nhốt tương của ông rồi. Ông cáu đấy. Hồi ông còn sống, ai đậy kín chum tương là ông gõ đũa vào thành chum cả buổi, bảo tương cũng phải thở như người.
Mai cãi, bảo bà dọa cháu. Bà không cãi lại, chỉ lấy dao rạch lớp màng bọc. Một luồng hơi phụt ra, mùi tương xộc thẳng lên. Màng bọc phồng căng như cái bánh bao.
Bà bảo, đấy, nhốt nó lại thì nó bí, nó lên men không đều, có khi hỏng cả chum. Ông thương tương lắm. Mai nhìn cái đũa cả gỗ dựa bên chum. Đêm qua nó nằm trong bếp, con bé nhớ rõ. Sáng nay nó dựa ngay bên chum, đầu đũa còn ướt.
Năm giờ sáng
Mai sợ ông, nhưng sợ tiếng gõ hơn. Bà bảo muốn ông thôi cáu thì phải làm tương cho đúng. Thế là cô cháu thành phố bắt đầu học làm tương. Rang ngô, ủ mốc, ngâm đỗ, phơi chum, khuấy đều. Mai bịt mũi bằng khẩu trang mấy hôm đầu, rồi quen dần.
Bà bảo ông dậy năm giờ khuấy tương, nên Mai cũng phải dậy năm giờ. Hôm đầu Mai ngủ quên, năm giờ mười lăm, ngoài hiên vang lên một tiếng cạch rất to, đúng một tiếng. Mai bật dậy như lò xo, lao ra hiên, cái đũa cả đã dựng sẵn bên chum.
Từ đó Mai không dám ngủ quên. Sáng nào năm giờ cũng ra hiên khuấy chum tương, xong ngồi uống cốc nước với bà, nhìn sương tan trên ruộng lúa. Điện thoại nằm trong nhà cả buổi sáng, Mai không nhớ tới.
Một sáng, Mai khuấy xong, đặt đũa xuống, buột miệng nói: cháu khuấy được chưa ông. Chum tương ngoài hiên im một lát, rồi kêu lên một tiếng cạch nhỏ, khẽ, như tiếng gật đầu.
Chum tương trên ban công
Hết hè, Mai về thành phố, xin bà một cái chum nhỏ, mang theo tương và cả cái đũa cả gỗ. Bố mẹ Mai nhìn con gái ôm cái chum sành lên thang máy chung cư thì tròn mắt.
Mai đặt chum trên ban công, sáng nào cũng khuấy trước khi đi học. Hàng xóm lúc đầu nhăn mặt vì mùi, sau được Mai biếu một bát tương chấm rau muống luộc thì lại sang xin thêm.
Cuối năm ấy, mùa thi, Mai thức khuya ôn bài, mấy ngày liền quên khuấy, có hôm còn lấy nắp đậy kín vì sợ mưa. Đêm thứ ba, ngoài ban công tầng mười hai vang lên một tiếng cạch. Rồi cạch. Rồi cạch, cạch, cạch.
Mẹ Mai giật mình ngồi dậy, hỏi tiếng gì thế. Mai đang ôn bài, không ngẩng đầu, chỉ cười, bảo: ông con đấy mẹ, ông nhắc con mở nắp chum. Rồi con bé đứng dậy, ra ban công, mở nắp, khuấy ba vòng. Tiếng gõ thôi ngay, và cả nhà ngủ một giấc ngon tới sáng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chum tương cần phơi nắng và khuấy đều?
Phơi nắng giúp giữ nhiệt độ thích hợp cho quá trình lên men, khuấy đều giúp tương chín đồng đều. Người làm tương thường mở nắp lúc nắng và đậy lại khi trời mưa hay buổi tối.
Vì sao đậy kín đồ lên men có thể làm nắp phồng lên?
Quá trình lên men sinh ra khí. Nếu đậy quá kín, khí không thoát ra được sẽ làm màng bọc phồng lên hoặc đẩy nắp. Vì vậy nhiều loại đồ ủ truyền thống chỉ đậy hờ.
Tương truyền thống thường làm từ gì?
Tương ở nhiều vùng miền Bắc thường làm từ đậu tương, gạo nếp hoặc ngô được ủ mốc, nước và muối, rồi phơi nắng nhiều tuần. Mỗi làng, mỗi nhà lại có bí quyết riêng.
Vì sao nhiều người thành phố không quen mùi đồ ăn lên men?
Mùi của đồ lên men khá mạnh và lạ với người ít tiếp xúc. Khi đã quen và nếm cùng món ăn phù hợp, nhiều người lại thấy mùi ấy hấp dẫn.
Vì sao truyện ma vui hay xoay quanh một việc nhà quen thuộc?
Việc nhà quen thuộc khiến người nghe dễ hình dung và dễ bật cười. Khi một hồn ma xuất hiện chỉ để nhắc làm đúng một việc nhỏ, nỗi sợ biến thành sự dí dỏm.
