Bà cụ không nhìn xuống tay mà vẫn đan thoăn thoắt, mắt cứ dõi sang phía bên kia đường, nơi cột đèn mờ sương, rồi bảo khẽ: chiếc này không bán đâu cháu, của ông nhà bà, ông đứng đợi bên đó lạnh lắm.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, phố núi, chợ đêm và những người trong truyện đều do mình nghĩ ra. Truyện này ấm hơn là sợ, hợp nghe vào một tối trời se lạnh, khi bạn đang muốn quàng một chiếc khăn len.
Chợ đêm phố núi
Nam và Hà cưới nhau vào mùa đông, đi trăng mật ở một thành phố trên cao nguyên, nơi đêm nào sương cũng phủ trắng các con dốc. Họ ở một căn nhà nghỉ nhỏ có vườn thông, tối nào cũng dắt tay nhau xuống chợ đêm ăn bánh tráng nướng, uống sữa đậu nành nóng.
Chợ đêm phố núi đông vui. Người bán áo len, mũ len, găng tay bày thành dãy dài dưới ánh đèn vàng. Hơi thở của người qua lại phả ra thành khói trắng. Hà thích nhất một sạp nhỏ ở cuối dãy, không có biển hiệu, chỉ có một bà cụ ngồi đan.
Bà cụ chừng tám mươi, tóc bạc búi gọn, mặc chiếc áo khoác len màu nâu sẫm do chính bà đan. Trước mặt bà là một rổ khăn len, mũ len đủ màu, mùi len mới thơm thơm. Bà đan rất nhanh, hai que đan lách cách như một bản nhạc nhỏ.
Hà mua một chiếc khăn màu xanh rêu cho Nam. Bà cụ quàng thử cho anh, vuốt lại nếp khăn, bảo con trai này dáng cao, quàng màu này đẹp. Rồi bà lại cầm que đan lên, tiếp tục đan một chiếc khăn dài màu đỏ thẫm đang dở trên đùi.
Chiếc khăn đỏ không bán
Hà thấy chiếc khăn đỏ thẫm đẹp quá, len mịn, đường đan đều tăm tắp. Cô hỏi bà cụ chiếc ấy bao giờ xong, cô muốn mua. Bà cụ lắc đầu, bảo chiếc này không bán, của ông nhà bà.
Bà vừa nói vừa nhìn sang bên kia đường. Ở đó có một cột đèn cũ, ánh đèn mờ mờ trong sương. Dưới cột đèn, Hà thoáng thấy hình như có một người đàn ông đứng, dáng gầy, tay đút túi áo, mặt quay về phía sạp len. Nhưng sương dày quá, cô không nhìn rõ.
Bà cụ bảo, ông đứng đợi bên đó lạnh lắm, bà phải đan cho xong khăn để ông quàng. Hà mỉm cười, nghĩ chắc ông cụ đi dạo, đứng chờ bà dọn hàng. Cô thấy thương, bảo vậy bà đan nhanh rồi về sớm với ông.
Bà cụ cười, bảo bà đan chiếc khăn này lâu lắm rồi, năm nào cũng đan, mà năm nào cũng chưa xong. Nam nghe vậy, hơi nhíu mày. Anh nhìn sang bên kia đường. Dưới cột đèn không có ai cả.
Người đứng bên cột đèn
Tối hôm sau, hai vợ chồng lại ra chợ. Bà cụ vẫn ngồi đó, chiếc khăn đỏ đã dài thêm một đoạn. Và bên kia đường, dưới cột đèn mờ sương, lần này Hà nhìn thấy rõ hơn. Một ông cụ mặc áo khoác dạ cũ, đội mũ phớt, đứng thẳng, nhìn về phía sạp len.
Hà huých tay Nam. Nam nhìn, rồi lắc đầu, bảo anh không thấy ai. Hà nhìn lại. Ông cụ vẫn đứng đó, và lần này ông khẽ nghiêng đầu chào cô. Gương mặt ông hiền, nhưng tái nhợt, như người đứng ngoài trời lạnh rất lâu.
Hà hỏi bà cụ, ông nhà bà đứng đó từ bao giờ ạ. Bà cụ không ngẩng lên, que đan vẫn lách cách. Bà bảo, ông đứng đó từ mùa đông năm ấy, cái năm ông ra đầu phố đón bà dọn hàng về, rồi trượt chân ở con dốc phủ sương, không về nữa.
Hà lặng người. Bà cụ kể tiếp, giọng bình thản như kể chuyện thời tiết. Hôm ấy ông quên khăn ở nhà. Bà bảo ông quay về lấy, ông bảo không sao, đứng một lát thôi. Từ đó, mùa đông nào bà cũng đan cho ông một chiếc khăn, đan mãi mà không bao giờ xong.
Vì sao chiếc khăn không bao giờ xong
Hà hỏi vì sao không xong. Bà cụ dừng tay, lần đầu tiên nhìn thẳng vào cô. Bà bảo, vì bà sợ, đan xong rồi thì đưa cho ông, ông quàng khăn ấm rồi, ông sẽ không đứng đợi nữa, ông sẽ đi. Mà bà chưa muốn ông đi.
Nên mỗi đêm, bà đan một đoạn, rồi về nhà lại tháo ra một đoạn. Mấy chục mùa đông, chiếc khăn cứ dài ra rồi ngắn lại, không bao giờ tới cuối. Ông cụ cứ đứng đó, bên cột đèn, chờ bà dọn hàng, chờ chiếc khăn.
Hà không biết nói gì. Cô nhìn sang bên kia đường. Ông cụ vẫn đứng đó, vai run lên trong sương lạnh. Cô bỗng thấy chiếc khăn xanh rêu trên cổ Nam ấm áp lạ thường, và thấy ông cụ kia lạnh lẽo biết bao.
Cô nắm tay bà cụ, nói nhỏ, bà ơi, ông đứng đó lạnh lắm, chắc ông cũng muốn bà được nghỉ. Bà cụ nhìn cô rất lâu. Rồi bà nhìn sang Nam, nhìn bàn tay hai đứa đang nắm lấy nhau, và mắt bà rưng rưng.
Mũi đan cuối cùng
Bà cụ cầm que đan lên. Lần này bà đan thật nhanh, thật đều, không dừng lại. Hà và Nam ngồi bên cạnh, xem bà đan suốt hai tiếng đồng hồ. Gần nửa đêm, bà đan mũi cuối, thắt nút, cắt sợi len. Chiếc khăn đỏ thẫm dài, ấm, đẹp vô cùng.
Bà cụ đứng dậy, cầm chiếc khăn, chậm rãi băng qua đường. Hà nhìn theo. Dưới cột đèn, bà quàng chiếc khăn lên cổ người đàn ông đội mũ phớt, vuốt lại nếp khăn như đã vuốt cho Nam hôm trước. Ông cụ cúi xuống, nắm lấy tay bà.
Rồi hai bóng người ấy cùng quay đi, chậm rãi bước lên con dốc phủ sương, và tan dần vào màn trắng. Hà chớp mắt. Bên kia đường chỉ còn cột đèn cũ, ánh sáng mờ mờ, sương bay lơ lửng.
Cô quay lại sạp len. Sạp trống trơn, không còn rổ khăn, không còn chiếc ghế đẩu. Chỉ còn chiếc khăn xanh rêu trên cổ Nam, ấm áp, thơm mùi len mới. Hôm sau hỏi người bán hàng bên cạnh, người ta bảo sạp cuối dãy bỏ trống từ lâu, bà cụ bán len mất mấy năm rồi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao các thành phố trên cao nguyên hay có sương dày về đêm?
Ở vùng cao, nhiệt độ ban đêm hạ nhanh, không khí ẩm gần mặt đất lạnh đi và hơi nước ngưng tụ thành sương. Thung lũng và những con dốc giữ hơi lạnh lại, nên sương thường dày vào đêm khuya và sáng sớm.
Vì sao những chiếc khăn len đan tay được coi là món quà ý nghĩa?
Đan một chiếc khăn mất nhiều giờ, từng mũi đan đều cần sự kiên nhẫn. Vì vậy khăn đan tay thường được xem là món quà chứa đựng thời gian và tình cảm của người đan dành cho người nhận.
Vì sao người ta khó buông bỏ khi mất người thân?
Nỗi đau mất mát khiến nhiều người muốn níu giữ những thói quen, đồ vật, nghi thức gắn với người đã mất. Đó là cách tự nhiên để giữ kết nối. Theo thời gian, việc chấp nhận và để người đã mất ra đi thanh thản giúp người ở lại bình yên hơn.
Mô típ hồn ma đứng đợi có phổ biến trong truyện kể không?
Rất phổ biến. Nhiều truyện dân gian và truyện hiện đại kể về hồn ma đứng đợi người thương ở một nơi quen thuộc. Mô típ này thường mang màu sắc buồn và lãng mạn hơn là đáng sợ.
Đi trên dốc trong sương mù cần chú ý gì?
Sương mù làm mặt đường ẩm, trơn và giảm tầm nhìn. Nên đi chậm, mang giày có đế bám, cầm đèn pin và tránh đi một mình ở những con dốc vắng vào đêm khuya.
