Có những ngôi nhà ở vùng tuyết phía bắc Nhật Bản mà chủ nhà chẳng những không sợ ma, còn mong có một con ma nhỏ ở lại thật lâu, vì ngày nào nó bỏ đi thì vận nhà cũng theo nó mà đi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết Zashiki-warashi, đứa trẻ trong phòng khách, một loại linh hồn hay yêu quái trong dân gian vùng đông bắc Nhật Bản. Đây là truyền thuyết dân gian, được ghi lại trong nhiều tập truyện kể vùng núi tuyết. Mình kể lại bằng lời mình, theo kiểu lời kể quanh bếp lửa của những gia đình nông dân xưa.
Tiếng chân trong phòng khách
Hãy tưởng tượng một ngôi nhà gỗ lớn ở vùng núi phía bắc nước Nhật, mùa đông tuyết phủ ngang cửa sổ. Ở giữa nhà là bếp lò âm sàn, than đỏ lửa suốt ngày. Phía trong có một gian phòng khách rộng trải chiếu, chỉ dùng khi có khách quý hay ngày giỗ, bình thường đóng kín.
Một đêm, người con dâu mới về nhà chồng đang khâu vá bên bếp thì nghe trong phòng khách có tiếng chân chạy. Tiếng chân nhỏ, nhanh, thình thịch trên chiếu, như một đứa trẻ năm sáu tuổi đang chơi đuổi bắt. Rồi tiếng cười khúc khích.
Nàng tái mặt, vì nhà không có đứa trẻ nào. Nàng lay chồng dậy. Người chồng nghe một lúc, rồi chỉ cười, bảo: ngủ đi, không sao đâu.
Sáng hôm sau, bà mẹ chồng kéo nàng ra bếp, chỉ cho xem nền tro quanh lò. Trên lớp tro mịn có một hàng dấu chân nhỏ xíu, ngón chân tròn như hạt đậu, đi vòng quanh bếp rồi mất hút về phía phòng khách. Bà mẹ chồng nói khẽ: con đừng xóa đi nhé. Nhà mình có Zashiki-warashi đấy.
Đứa trẻ mang phúc
Theo lời kể của người vùng ấy, Zashiki-warashi là một linh hồn có dáng đứa trẻ, chừng năm sáu tuổi, có khi là bé trai, có khi là bé gái, tóc cắt ngang vai, mặt đỏ hồng. Nó sống trong những ngôi nhà cổ, nhất là nhà nông dân giàu có lâu đời.
Nó rất ít khi hiện hình. Người ta biết nó ở đó qua những dấu hiệu nhỏ: tiếng chân trong phòng trống, chiếc gối bị ai lật ngược trong đêm, tiếng sột soạt như ai đó đang quét nhà, hay dấu chân trẻ con trên tro. Có khi nó chỉ hiện ra trước mắt trẻ con trong nhà, chơi với chúng một lúc rồi biến mất, người lớn chẳng ai thấy.
Điều quan trọng nhất là: nhà nào có Zashiki-warashi thì nhà ấy làm ăn khấm khá, mùa màng tốt, con cháu khỏe mạnh. Vì thế người ta không đuổi nó, mà còn chiều nó, để đồ chơi trong phòng, để bánh kẹo bên bếp.
Người già trong làng còn dặn: đừng bao giờ làm phật lòng nó, đừng cố tóm lấy nó, đừng đuổi nó ra khỏi phòng. Vì ngày nào nó buồn mà bỏ đi, phúc nhà cũng đi theo.
Hai bóng nhỏ trên cây cầu
Có một chuyện được kể lại trong những ghi chép về truyện dân gian vùng này. Một chiều nhá nhem, có người đàn ông trong làng đi về qua cây cầu nhỏ thì gặp hai cô bé lạ mặt, mặc kimono đẹp, mặt buồn buồn, đang đi theo hướng ra khỏi làng.
Ông hỏi hai cô bé từ đâu tới. Chúng nói chúng vừa rời khỏi một ngôi nhà giàu nhất làng, và đang đi sang một làng khác. Nói rồi chúng đi tiếp, khuất vào màn tuyết.
Người đàn ông thấy lạnh gáy. Ông biết ngôi nhà ấy, một gia đình lớn, giàu có nhiều đời. Truyện kể rằng không lâu sau đó, gia đình ấy gặp hết chuyện không may này tới chuyện không may khác, và cơ ngơi nhiều đời tan dần.
Người làng nhắc lại chuyện ấy nhiều năm, như một lời nhắc nhẹ nhàng mà đáng sợ: phúc nhà nào cũng có lúc rời đi, và khi nó rời đi, có khi chỉ là hai cái bóng nhỏ trên một cây cầu lúc chiều tà.
Một con ma mà người ta mong gặp
Ngày nay, truyền thuyết Zashiki-warashi vẫn còn rất sống ở Nhật. Có những nhà trọ kiểu cũ ở vùng đông bắc được đồn là có Zashiki-warashi, khách tới ở để mong được nghe tiếng chân trẻ con lúc nửa đêm, coi đó là điềm may.
Người ta mang theo đồ chơi nhỏ, kẹo, để lại trong phòng làm quà. Thật lạ, một nỗi sợ, tiếng chân lạ trong phòng không người, đã trở thành điều người ta mong đợi.
Có lẽ vì Zashiki-warashi không bao giờ làm hại ai. Cùng lắm nó lật gối, đè nhẹ lên người đang ngủ cho giật mình, hay chơi trò trốn tìm. Nó tinh nghịch đúng như một đứa trẻ.
Và có lẽ cũng vì ai trong chúng ta cũng từng mong ngôi nhà mình có một điều gì đó bảo vệ, một điều không nhìn thấy, nhưng biết là đang ở đó, đang chạy lon ton trên chiếu, đang cười khúc khích sau cánh cửa giấy.
Ngôi nhà và đứa trẻ
Mình thích Zashiki-warashi vì nó cho thấy một cách nhìn rất khác về hồn ma. Không phải thứ để đuổi đi, mà là một thành viên vô hình của gia đình, cần được tôn trọng, được nhớ tới, được để dành một góc nhỏ.
Người vùng tuyết ngày xưa sống trong những ngôi nhà nhiều thế hệ, mùa đông dài, cả nhà quây quần quanh bếp lửa hàng tháng trời. Trong những ngôi nhà ấy, tiếng gỗ co giãn vì lạnh, tiếng tuyết trượt trên mái, tiếng chuột chạy trên trần, đều có thể biến thành tiếng chân một đứa trẻ trong trí tưởng tượng.
Nhưng giải thích thế nào đi nữa, câu chuyện vẫn để lại một điều ấm áp: một ngôi nhà có tiếng trẻ con là một ngôi nhà có phúc.
Tối nay, khi bạn tắt đèn, nếu nghe một tiếng động nhỏ ở phòng bên, thử nghĩ xem, có khi nào là một đứa trẻ vô hình đang tìm chỗ chơi. Và nếu vậy, đừng đuổi nó đi.
Câu hỏi thường gặp
Zashiki-warashi xuất hiện ở đâu trong văn hóa Nhật?
Zashiki-warashi gắn với vùng Tōhoku ở đông bắc Nhật Bản, đặc biệt là các vùng núi tuyết. Truyền thuyết được biết rộng rãi nhờ Tōno Monogatari, tập ghi chép truyện kể dân gian vùng Tōno do nhà dân tộc học Yanagita Kunio xuất bản năm một nghìn chín trăm mười.
Zashiki-warashi là ma hay thần?
Nó nằm ở ranh giới giữa hai thứ. Người dân vùng ấy coi nó như một vị thần giữ nhà mang may mắn, nhưng hình dáng và cách xuất hiện lại giống một hồn ma trẻ con. Trong cách phân loại yêu quái Nhật, nó thường được xếp vào nhóm linh hồn bảo hộ gia đình.
Vì sao nhà gỗ cổ hay có tiếng động lạ ban đêm?
Gỗ co lại khi nhiệt độ giảm về đêm và nở ra khi ấm lên, phát ra tiếng lách tách, răng rắc. Chuột, côn trùng, gió lùa qua khe cửa cũng tạo tiếng động. Trong đêm yên tĩnh, não ta dễ ghép những âm thanh ấy thành tiếng bước chân.
Việt Nam có hình tượng giống Zashiki-warashi không?
Có những điểm gần nhau với quan niệm thần giữ nhà, ông Táo, thần Tài, hay hình tượng ma xó trong dân gian Việt. Điểm chung là ý niệm có một linh hồn gắn bó với ngôi nhà, mang may mắn và cần được tôn trọng.
Vì sao truyền thuyết này không đáng sợ?
Vì Zashiki-warashi không làm hại ai, chỉ tinh nghịch như trẻ con, lại mang may mắn. Nỗi sợ trong truyện chỉ đến ở chỗ khi nó rời đi, tức là nỗi sợ mất mát, chứ không phải nỗi sợ bị tấn công.
