Bà lão đứng ở đầu cầu đã múc canh cho không biết bao nhiêu triệu người, và người nào nhận bát canh từ tay bà cũng sẽ quên luôn gương mặt bà, cùng với mọi gương mặt khác mà họ từng thương.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết cõi âm trong văn hóa dân gian Trung Hoa, về cầu Nại Hà và bát canh Mạnh Bà, một truyền thuyết cũng rất quen với người Việt. Đây là truyền thuyết, hình thành từ sự hòa trộn của tín ngưỡng dân gian, Đạo giáo và Phật giáo, mỗi nơi kể một khác. Mình kể lại theo kiểu dẫn đường cho một hồn người vừa rời cõi sống, không bàn chuyện có thật hay không.
Đài Vọng Hương
Theo truyền thuyết, khi một người vừa qua đời, hồn họ được quỷ sai dẫn đi qua nhiều chặng đường của cõi âm. Có điện phán xét, có những cửa ải, có những con đường âm u. Nhưng trước khi tới chỗ đầu thai, có một nơi mà ai cũng phải dừng lại: đài Vọng Hương.
Vọng hương nghĩa là trông về quê nhà. Đó là một đài cao, đứng trên đó hồn người được nhìn lại nhà mình lần cuối. Thấy người thân đang làm gì, đang khóc hay đang lo hậu sự, thấy căn bếp, khoảng sân, cánh cổng quen thuộc.
Người ta kể rằng ở đài Vọng Hương, hồn nào cũng muốn ở lại thêm một chút. Có người đứng nhìn mãi không chịu rời. Nhưng rồi quỷ sai nhắc phải đi, vì phía trước còn một cây cầu.
Mình nghĩ đây là chi tiết đẹp nhất trong cả truyền thuyết. Trước khi quên hết, người ta được nhìn lại. Như một lời từ biệt mà người sống không biết là mình đang được nhìn.
Cầu Nại Hà và sông Vong Xuyên
Sau đài Vọng Hương là một dòng sông. Truyền thuyết gọi nó là sông Vong Xuyên, có nơi tả nước sông đỏ hoặc vàng đục, chảy xiết. Bắc qua sông là cây cầu Nại Hà.
Chữ nại hà trong tiếng Hán có nghĩa là biết làm sao được, như một tiếng thở dài bất lực. Ai đã tới đây thì không còn cách nào quay lại. Có dị bản kể cầu có ba tầng: người tốt đi tầng trên, rộng và yên ổn; người tốt xấu lẫn lộn đi tầng giữa; người làm ác đi tầng dưới, hẹp và chênh vênh, dễ rơi xuống sông.
Hai bên bờ sông, theo nhiều lời kể về sau, mọc đầy hoa bỉ ngạn đỏ. Hoa bỉ ngạn có đặc điểm lá và hoa không bao giờ gặp nhau: mùa hoa thì không thấy lá, mùa lá thì không thấy hoa. Người ta gắn nó với cõi âm như biểu tượng của chia ly.
Bên cầu còn có một tảng đá, gọi là đá Tam Sinh, tức ba kiếp. Truyền thuyết nói trên đá khắc ghi kiếp trước, kiếp này và kiếp sau của mỗi người, ai đi qua cũng có thể dừng lại nhìn.
Bát canh của Mạnh Bà
Ở đầu cầu Nại Hà có một bà lão ngồi bên nồi canh. Đó là Mạnh Bà. Mỗi hồn người đi qua đều được bà múc cho một bát canh, gọi là canh Mạnh Bà, có nơi gọi là canh vong ưu, canh quên.
Uống bát canh ấy, hồn người sẽ quên sạch kiếp vừa qua: tên mình, nhà mình, người mình thương, người mình giận, những chuyện vui buồn. Chỉ khi đã quên hết, họ mới bước qua cầu để đầu thai làm người mới, không mang theo gánh nặng nào.
Có những lời kể rằng canh Mạnh Bà được nấu từ nước mắt của chính những người đi qua, mỗi người góp một giọt, nên vị canh có đủ đắng cay ngọt bùi. Đây là cách nói rất thơ, có lẽ xuất hiện về sau, nhưng người ta thích nhắc lại.
Còn Mạnh Bà là ai thì truyền thuyết cũng mỗi nơi một khác. Có bản nói bà vốn là người tu hành, sống qua nhiều triều đại, không nhớ chuyện quá khứ, chỉ khuyên người ta đừng nhớ những chuyện đã qua, rồi được giao việc nấu canh ở cõi âm.
Người không chịu uống
Truyền thuyết nào cũng có những người không chịu uống. Có những hồn người ôm bát canh mà khóc, vì không muốn quên một ai đó. Người ta kể rằng những hồn ấy phải chờ lại bên sông, có khi rất lâu.
Từ đó mới sinh ra rất nhiều câu chuyện lãng mạn về sau: những người yêu nhau hẹn gặp lại ở cầu Nại Hà, người đi trước đứng chờ người đi sau, không chịu uống canh cho tới khi gặp được nhau. Đây là phần truyền thuyết do văn chương và phim ảnh hiện đại thêm vào rất nhiều.
Cũng có những câu chuyện kể về người vì lý do nào đó không uống hết bát canh, đầu thai rồi vẫn nhớ loáng thoáng kiếp trước. Người xưa dùng những chuyện ấy để giải thích vì sao có người gặp ai đó lần đầu mà thấy quen.
Mình thấy trong tất cả những dị bản ấy có một điều chung: người ta sợ quên hơn là sợ chết.
Truyền thuyết của sự lãng quên
Nếu đặt cạnh nhau, ta sẽ thấy nhiều nền văn hóa có một dòng sông lãng quên. Thần thoại Hy Lạp có sông Lethe, hồn người uống nước sông ấy để quên đi trước khi tái sinh. Điều đó cho thấy ý niệm phải quên mới bắt đầu lại được là một suy nghĩ rất phổ biến của loài người.
Ở Việt Nam, hình ảnh cầu Nại Hà, canh Mạnh Bà quen thuộc qua truyện kể, tranh vẽ và gần đây là phim ảnh, ca khúc. Người ta nhắc tới nó khi nói về duyên phận, về kiếp trước kiếp sau, thường với giọng buồn mà dịu.
Truyền thuyết này không đáng sợ theo kiểu ma quỷ hiện hình. Nó gợi một nỗi sợ nhẹ hơn mà sâu hơn: sợ một ngày mình không còn nhớ những người mình thương. Và vì thế, nó lại nhắc ta trân trọng họ khi còn nhớ được.
Tối nay, trước khi ngủ, thử nghĩ về một gương mặt mà bạn không muốn quên. Giữ nó lại một chút. Nồi canh của Mạnh Bà còn ở rất xa.
Câu hỏi thường gặp
Mạnh Bà là ai trong truyền thuyết?
Mạnh Bà là vị thần già trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, đứng ở đầu cầu Nại Hà múc canh cho hồn người uống để quên kiếp trước. Nguồn gốc của bà có nhiều dị bản, phần lớn hình thành khá muộn trong văn hóa dân gian.
Hoa bỉ ngạn có thật không?
Có. Hoa bỉ ngạn là tên gọi một loài hoa thuộc họ thủy tiên, hoa đỏ rực, nở vào mùa thu, có đặc điểm hoa và lá không cùng lúc. Loài hoa này có chứa chất độc nên không nên ăn. Việc gắn nó với cõi âm là quan niệm văn hóa.
Vì sao nhiều nền văn hóa có dòng sông lãng quên?
Dòng sông là hình ảnh tự nhiên của ranh giới và sự trôi đi không trở lại. Ý niệm phải quên trước khi tái sinh giúp giải thích vì sao con người không nhớ kiếp trước, nên xuất hiện ở nhiều nền văn hóa độc lập với nhau.
Vì sao gặp người lạ mà thấy quen?
Tâm lý học giải thích cảm giác này bằng việc não so sánh gương mặt, giọng nói, cử chỉ mới với ký ức có sẵn. Khi có nét gần giống, ta thấy quen mà không nhớ rõ vì sao. Truyện dân gian thì giải thích bằng duyên kiếp trước.
Truyền thuyết cầu Nại Hà có trong văn hóa Việt Nam không?
Có. Do giao lưu văn hóa lâu đời, các hình ảnh cầu Nại Hà, canh Mạnh Bà, Diêm Vương quen thuộc với người Việt qua truyện kể, tranh minh họa và các tác phẩm văn học, phim ảnh. Mỗi người tiếp nhận nó theo niềm tin và cách hiểu riêng.
