Đêm cuối đông năm ấy, con quỷ sừng từ trên núi đi xuống làng, tới cửa nhà nào cũng bị một nắm đậu rang ném thẳng vào mặt, kèm theo tiếng hô đồng thanh của cả nhà: quỷ ra ngoài, phúc vào nhà.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về oni, loài quỷ sừng trong dân gian Nhật Bản, và truyền thuyết quanh tục tung đậu ngày Setsubun, ngày chuyển mùa cuối đông. Đây là truyền thuyết và phong tục có nhiều cách giải thích, mình kể lại bằng lời mình, nhẹ nhàng thôi, vì ở Nhật ngày nay đây là một ngày lễ vui của trẻ con.
Loài quỷ trên núi
Trong truyện dân gian Nhật Bản, oni là loài quỷ to lớn, da đỏ hoặc xanh, đầu có một hoặc hai sừng, răng nanh nhô ra, quấn khố bằng da hổ và cầm chiếc chùy sắt có gai. Oni sống ở núi sâu, hang tối, hoặc những hòn đảo xa.
Oni trong truyện xưa thường là kẻ phá làng, cướp của, gây bệnh tật, mang đến tai họa. Nhiều truyện anh hùng của Nhật kể về người đi diệt oni, nổi tiếng nhất là truyện cậu bé quả đào Momotarō cùng chó, khỉ và chim trĩ ra đảo quỷ.
Có một cách giải thích thú vị về hình dáng của oni. Theo quan niệm phương hướng cổ, hướng đông bắc là cửa quỷ, nơi tà khí đi vào. Hướng ấy ứng với hai con giáp sửu và dần, tức con trâu và con hổ. Vì thế quỷ được vẽ có sừng như trâu và mặc khố da hổ.
Nhưng oni không phải lúc nào cũng xấu. Có những truyện oni ngốc nghếch, bị lừa, có oni biết hối cải, và ở một số vùng oni còn được coi là thần bảo hộ.
Ngày chuyển mùa
Setsubun nghĩa là phân chia mùa. Ngày xưa mỗi lần chuyển mùa đều có một setsubun, nhưng về sau người ta chỉ giữ lại ngày trước tiết lập xuân, rơi vào khoảng đầu tháng hai dương lịch.
Người xưa tin rằng những ngày chuyển mùa là lúc ranh giới giữa các thế giới mỏng đi, tà khí dễ lọt vào. Ngày trước lập xuân lại là thời điểm giao thoa giữa năm cũ và năm mới theo lịch cổ, nên càng phải xua đuổi điều xấu cho sạch.
Từ triều đình thời xưa đã có nghi lễ đuổi tà vào cuối năm. Dần dần nghi lễ ấy đi vào dân gian, biến thành tục tung đậu ở mỗi gia đình.
Ngày nay, đêm Setsubun, người ta rang đậu nành, đựng trong hộp gỗ nhỏ. Người cha, hoặc người sinh năm con giáp của năm ấy, mở cửa tung đậu ra ngoài, hô to: quỷ ra ngoài. Rồi tung đậu vào trong nhà, hô: phúc vào nhà. Sau đó đóng cửa thật nhanh để quỷ không quay vào được.
Vì sao quỷ sợ đậu
Có nhiều cách giải thích vì sao lại là đậu. Một cách là chơi chữ: trong tiếng Nhật, chữ mame là hạt đậu, đọc gần giống với cụm từ có nghĩa diệt quỷ, hoặc đánh vào mắt quỷ. Ném đậu vì thế mang ý nghĩa đánh trúng mắt quỷ, tiêu diệt quỷ.
Một cách khác là ngũ cốc vốn được coi là thứ có sức sống, mang linh khí, nên có thể xua đuổi tà ma. Hạt đậu phải rang chín, vì người ta kiêng đậu sống rơi xuống đất rồi nảy mầm, như thể điều xấu bị ném ra lại mọc lên.
Dân gian còn kể một truyền thuyết rằng ngày xưa có lũ quỷ trên núi xuống quấy phá vùng kinh đô, người ta được mách dùng đậu ném vào mắt chúng, và lũ quỷ phải bỏ chạy. Truyền thuyết này có nhiều dị bản, gắn với những ngọn núi khác nhau.
Ngoài đậu, nhiều nhà còn gài ở cửa một cành nhựa ruồi lá có gai, xiên kèm một cái đầu cá mòi nướng. Người ta bảo gai đâm vào mắt quỷ, còn mùi cá nướng khiến quỷ sợ mà không dám lại gần.
Ăn đậu bằng số tuổi
Sau khi tung đậu, cả nhà nhặt đậu lên ăn. Mỗi người ăn số hạt bằng số tuổi của mình, có nơi ăn thêm một hạt cho năm mới. Người ta tin như thế sẽ khỏe mạnh suốt năm.
Ông bà tám chín mươi tuổi mà phải ăn đủ tám chín mươi hạt đậu rang thì cũng vất vả lắm, nên nhiều nơi có cách thay bằng uống một chén trà pha đậu rang. Một phong tục cổ, mà vẫn có chỗ cho sự linh hoạt rất đời thường.
Ở trường mẫu giáo và trong các gia đình có con nhỏ, ngày Setsubun là ngày cả nhà vui nhất. Bố hoặc thầy giáo đeo mặt nạ oni bằng giấy, giả làm quỷ xông vào, trẻ con hò hét ném đậu, quỷ ôm đầu chạy trốn. Ai cũng cười.
Ở các đền chùa lớn, người ta tổ chức tung đậu từ trên cao xuống đám đông, có khi cả những túi bánh kẹo nhỏ. Người tới đông nghịt, ai cũng giơ tay đón lấy may mắn.
Quỷ bên ngoài, phúc bên trong
Điều mình thích ở truyền thuyết oni ngày Setsubun là cách người Nhật biến nỗi sợ thành trò chơi. Con quỷ đáng sợ nhất trong truyện cổ, giờ là ông bố đeo mặt nạ giấy, bị con cái ném đậu đuổi ra cửa.
Câu hô quỷ ra ngoài, phúc vào nhà nghe như một lời ước giản dị: mong những điều xấu ở lại phía bên kia cánh cửa, mong những điều tốt bước vào nhà. Có lẽ ai cũng mong như vậy mỗi khi năm mới tới.
Một chi tiết vui: ở một vài nơi tại Nhật mà truyền thuyết địa phương coi oni là thần bảo hộ, người ta lại hô ngược lại, mời cả quỷ lẫn phúc vào nhà. Một phong tục mà mỗi vùng giữ theo cách riêng.
Năm nay, khi Tết tới, bạn không cần tung đậu. Nhưng thử nghĩ xem trong lòng mình có con quỷ nhỏ nào nên mời ra ngoài, và có điều phúc nào nên mở cửa đón vào.
Câu hỏi thường gặp
Oni có giống quỷ trong truyện Việt Nam không?
Có điểm tương đồng với hình ảnh quỷ dữ trong truyện cổ nhiều nước châu Á: to lớn, có sừng, phá hoại. Oni có những nét riêng rất Nhật như khố da hổ, chùy sắt và gắn với hướng đông bắc theo quan niệm phương hướng cổ.
Setsubun rơi vào ngày nào?
Setsubun là ngày trước tiết lập xuân, thường rơi vào ngày ba tháng hai dương lịch, có năm là ngày hai hoặc ngày bốn tùy cách tính thiên văn. Đây không phải ngày nghỉ lễ chính thức nhưng được đón ở hầu hết gia đình Nhật.
Vì sao phải dùng đậu rang chứ không phải đậu sống?
Theo quan niệm dân gian, đậu sống rơi xuống đất có thể nảy mầm, như điều xấu bị ném ra lại mọc lên. Đậu rang thì không nảy mầm, đồng thời việc rang trên lửa cũng mang ý nghĩa thanh tẩy.
Trẻ nhỏ ăn đậu rang có an toàn không?
Hạt đậu rang cứng và nhỏ, trẻ dưới khoảng năm tuổi có thể bị hóc. Ở Nhật, nhiều nơi khuyến cáo không cho trẻ nhỏ ăn đậu rang trong ngày lễ. Phụ huynh nên trông trẻ cẩn thận và hỏi ý kiến nhân viên y tế nếu chưa chắc.
Momotarō là ai?
Momotarō, cậu bé quả đào, là nhân vật truyện cổ Nhật Bản rất nổi tiếng. Cậu sinh ra từ một quả đào lớn trôi trên sông, lớn lên cùng chó, khỉ và chim trĩ ra đảo quỷ diệt oni, mang châu báu về cho cha mẹ nuôi.
