Đêm ấy, cả làng đã khóa cửa dắt nhau lên núi, chỉ còn một ngôi nhà le lói ánh đèn, và trong nhà có một ông lão tóc bạc ngồi chờ con quái thú mà ai cũng sợ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể truyền thuyết Niên thú, con quái thú về làng vào đêm cuối năm, câu chuyện mà rất nhiều người Trung Hoa nghe từ bé để giải thích vì sao Tết phải dán giấy đỏ, đốt pháo và thức đón giao thừa. Đây là truyền thuyết dân gian, có nhiều dị bản, mình kể lại một bản phổ biến bằng lời mình.
Con quái thú dưới đáy biển
Ngày xửa ngày xưa, có một con quái thú tên là Niên. Có bản kể nó sống dưới đáy biển sâu, có bản kể nó ở trong núi. Đầu nó có sừng, thân hình to lớn, mắt sáng quắc, tiếng gầm làm rung cả mái nhà.
Quanh năm Niên ngủ yên. Nhưng cứ tới đêm cuối cùng của năm cũ, nó thức dậy, đói cồn cào, leo lên bờ, đi vào các làng ven biển ven núi. Nó phá chuồng trại, ăn gia súc, giẫm nát mùa màng, và người nào lỡ ở ngoài đường thì bị nó làm hại.
Người làng không có cách nào chống lại. Nên cứ đến chiều ba mươi, nhà nào cũng gói ghém đồ đạc, dắt trâu bò, bồng bế con nhỏ, rủ nhau chạy lên núi cao, đóng cửa ngồi chờ qua một đêm dài.
Sáng mùng một, khi con quái thú đã quay về chỗ cũ, người ta mới dám xuống núi. Ai còn nguyên vẹn thì mừng mừng tủi tủi chúc nhau, vì đã qua được một năm. Có người nói đó là gốc của câu quá niên, nghĩa là vượt qua được Niên.
Ông lão ăn xin
Năm ấy, đúng chiều ba mươi, khi cả làng đang hối hả, có một ông lão ăn xin chống gậy đi vào làng. Tóc ông bạc trắng, râu dài, mắt rất sáng. Không ai có thì giờ để ý tới ông.
Chỉ có một bà cụ ở đầu làng thấy ông đói, đem cho ông mấy cái bánh, rồi khuyên: ông ơi, đêm nay quái thú Niên sẽ về, ông theo bà con lên núi mà trốn.
Ông lão mỉm cười, cảm ơn, rồi nói: bà cho lão ở lại nhà bà một đêm. Lão sẽ đuổi được con Niên đi.
Bà cụ không tin, khuyên mãi, nhưng ông lão chỉ cười. Cuối cùng bà đành để ông ở lại, khóa cửa sau lưng, rồi theo dân làng lên núi, trong lòng thấp thỏm lo cho ông.
Giấy đỏ, ánh lửa và tiếng nổ
Nửa đêm, con Niên xông vào làng như mọi năm. Nhưng lần này, nó thấy một điều lạ. Ngôi nhà ở đầu làng không tối om như mọi nhà khác. Cánh cửa được dán kín giấy đỏ, trong nhà đèn nến sáng trưng.
Con Niên khựng lại, run lên, lông dựng đứng. Nó gầm một tiếng, lao về phía cánh cửa. Đúng lúc ấy, trong sân vang lên những tiếng nổ đôm đốp chát chúa. Đó là tiếng những đốt tre tươi bị ném vào lửa, hơi nước bên trong nở ra làm tre nổ tung.
Con quái thú hoảng hốt lùi lại. Rồi cánh cửa mở ra, ông lão bước ra giữa sân, khoác tấm áo đỏ rực, cười vang. Con Niên kinh hãi, quay đầu bỏ chạy, chạy một mạch về chỗ ở của nó.
Thì ra con quái thú tưởng như vô địch ấy lại sợ ba thứ rất bình thường: màu đỏ, ánh lửa và tiếng nổ lớn.
Sáng mùng một
Sáng hôm sau, dân làng xuống núi, ngạc nhiên thấy làng xóm bình yên, không một chuồng trại nào bị phá. Bà cụ chạy vội về nhà. Cửa nhà vẫn dán giấy đỏ, trong sân còn vương xác tre nổ và những ngọn nến tàn.
Ông lão ăn xin không còn ở đó nữa. Có người kể ông là một vị tiên hóa thân xuống giúp người. Có người kể ông chỉ là một ông lão từng trải, biết được điểm yếu của con quái thú. Truyền thuyết không nói rõ, và có lẽ không cần nói rõ.
Bà cụ kể lại mọi chuyện cho cả làng nghe. Tin lan sang các làng bên. Từ năm sau, cứ đến đêm ba mươi, nhà nào cũng dán giấy đỏ lên cửa, thắp đèn sáng suốt đêm, đốt tre cho nổ, và cả nhà thức với nhau tới sáng.
Con Niên từ đó không dám quay lại nữa. Và đêm cuối năm, từ chỗ là đêm của nỗi sợ, trở thành đêm sum họp.
Truyền thuyết và phong tục
Theo truyền thuyết này, giấy đỏ dán cửa về sau thành câu đối đỏ, đốt tre thành đốt pháo, thắp đèn thức trắng thành tục thủ tuế, thức đón giao thừa. Câu chúc mừng nhau khi gặp sáng mùng một cũng được giải thích là lời mừng nhau đã an toàn qua đêm.
Bạn nên biết thêm một điều: truyện Niên thú tuy rất phổ biến, nhưng ít thấy ghi trong sách cổ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là truyện dân gian hình thành khá muộn, được kể đi kể lại để giải thích những phong tục đã có từ rất lâu trước đó. Còn chữ niên vốn có nghĩa gốc liên quan tới mùa màng, một vụ lúa chín.
Ở Việt Nam, người ta cũng đốt pháo ngày Tết suốt nhiều thế kỷ, cho tới khi pháo nổ bị cấm vì lý do an toàn từ năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm. Câu đối đỏ, đèn lồng đỏ, phong bao đỏ thì vẫn còn, và màu đỏ vẫn là màu của may mắn.
Mình thích truyện này vì nó kể rằng nỗi sợ lớn nhất cũng có thể bị đánh đuổi bằng những thứ rất giản dị: một chút ánh sáng, một chút ồn ào, và mọi người ở bên nhau.
Câu hỏi thường gặp
Niên thú có phải là con vật có thật không?
Không. Niên thú là quái thú trong truyền thuyết dân gian Trung Hoa, được kể để giải thích các phong tục ngày Tết. Không có ghi chép nào cho thấy đây là một loài vật có thật.
Vì sao Tết dùng nhiều màu đỏ?
Trong văn hóa Trung Hoa và Việt Nam, màu đỏ tượng trưng cho may mắn, hạnh phúc và xua đuổi điều xấu. Truyền thuyết Niên thú là một trong những cách dân gian giải thích thói quen dùng màu đỏ ngày Tết.
Pháo ngày xưa làm bằng gì?
Thuở đầu người ta đốt đốt tre tươi, hơi nước bên trong nở ra làm tre nổ. Về sau, khi thuốc súng ra đời, người ta nhồi thuốc súng vào ống tre rồi ống giấy, thành pháo như ta biết.
Thủ tuế là gì?
Thủ tuế là tục thức đêm cuối năm để đón năm mới, cả nhà quây quần bên nhau tới qua giao thừa. Người xưa tin thức đón năm mới mang lại sức khỏe và sự trường thọ cho người thân.
Việt Nam cấm pháo nổ từ khi nào?
Việt Nam cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ từ đầu năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm vì lý do an toàn. Về sau quy định có cho phép pháo hoa không gây tiếng nổ trong một số dịp, theo quy định riêng.
