Trong căn bếp của bà nội có một chiếc ghế đẩu không ai được ngồi, và bà gọi chủ nhân của nó bằng một cái tên mà trẻ con trong nhà chỉ dám nói thầm.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về ma xó, một quan niệm dân gian về hồn giữ góc nhà, qua một câu chuyện gia đình do mình hư cấu. Đây là chuyện kể về một niềm tin, mình không bày cách cúng bái hay làm lễ gì cả, chỉ kể và giải thích.
Chiếc ghế đẩu ở góc bếp
Hồi nhỏ, mỗi dịp hè, Hạnh về quê ở với bà nội. Nhà bà là căn nhà gạch ba gian mái ngói, bếp tách riêng phía sau, lợp rơm, vách đất trộn trấu. Góc bếp tối nhất, chỗ khuất sau cái chạn bát, bà luôn đặt một chiếc ghế đẩu gỗ nhỏ, mặt ghế mòn nhẵn.
Bà dặn, đó là ghế của ông xó, không đứa nào được ngồi, không được kéo đi chỗ khác. Hạnh hỏi ông xó là ai. Bà cười bảo, là người giữ nhà, ở trong xó bếp từ hồi ông cố còn sống. Ông không làm gì ai, chỉ không ưa ai làm xáo trộn chỗ ông.
Những tối mất điện, bà ngồi bên bếp lửa kể chuyện. Bà bảo có những đêm bà nghe tiếng ai lục cục trong góc, sáng ra cái nồi bà quên úp đã được úp lại. Có lần bà đánh rơi chiếc nhẫn, tìm cả tuần không thấy, rồi một sáng thấy nó nằm ngay trên mặt ghế đẩu.
Hạnh nghe mà nổi da gà. Nhưng cô không thấy sợ. Bà kể về ông xó như kể về một người hàng xóm lầm lì, khó tính mà tốt bụng.
Dọn về căn nhà cũ
Nhiều năm sau, bà nội lên thành phố ở với bố mẹ Hạnh rồi mất khi đã rất già. Căn nhà quê bỏ trống ít lâu. Hạnh lấy chồng, có con gái nhỏ, hai vợ chồng quyết định về quê sửa lại căn nhà cũ để ở, làm vườn, tránh khói bụi phố phường.
Thợ về sửa bếp. Bếp rơm cũ được thay bằng bếp gạch, lát gạch men, kê tủ mới. Trong lúc dọn, người thợ hỏi chiếc ghế đẩu cũ trong góc có giữ không. Chồng Hạnh bảo bỏ đi, cũ quá rồi. Hạnh định nói gì đó, rồi thôi. Cô nghĩ, chuyện bà kể là chuyện của ngày xưa.
Một tuần sau khi dọn vào ở, những chuyện lạ bắt đầu. Chìa khóa xe máy treo trên móc ở cửa, sáng ra nằm trong góc bếp. Đôi đũa cả treo trên tường rơi xuống mấy lần dù đinh vẫn chắc. Có tối, cả nhà đang xem ti vi, nghe trong bếp tiếng nồi niêu khua nhẹ, chạy xuống thì mọi thứ yên vị.
Con gái Hạnh, năm tuổi, nói một câu làm cô lạnh gáy: mẹ ơi, ông ngồi ở góc bếp không có ghế nên ông đứng cả đêm à.
Ma xó trong lời kể dân gian
Đến đây, mình tạm dừng câu chuyện để nói về ma xó. Trong quan niệm dân gian ở nhiều vùng nông thôn Bắc Bộ, ma xó là một loại hồn được cho là trú ngụ ở xó nhà, thường là góc bếp, góc buồng tối. Mỗi nơi giải thích một khác: có nơi cho là hồn người xưa từng sống trong nhà, có nơi cho là hồn trông nom gia sản, có nơi chỉ coi như một thứ linh khí của căn nhà lâu đời.
Điểm chung là ma xó thường không được kể như kẻ hại người. Nó lặng lẽ, khó tính, ưa yên, không thích bị xáo trộn. Người ta tin nó trông nhà, giữ của, và đôi khi trêu chọc khi chủ nhà làm điều gì phật ý. Trong lời ăn tiếng nói, người lớn còn hay trêu đứa trẻ ngồi lì một góc, im thin thít, là ngồi như ma xó.
Quan niệm này gắn với nếp sống của những căn nhà nhiều đời người ở. Góc bếp là nơi giữ lửa, giữ thóc gạo, là trái tim của gia đình nông nghiệp. Việc hình dung có một hồn giữ chỗ ấy là cách người xưa nói rằng căn nhà có ký ức, có nề nếp, và người ở phải giữ gìn.
Ngày nay ít ai còn tin theo nghĩa đen. Nhưng nhiều gia đình vẫn giữ thói quen nhỏ như chào nhà khi về, giữ gọn góc bếp, như một nét văn hóa hơn là một nghi lễ.
Những lời giải thích đời thường
Trở lại với nhà Hạnh. Chồng cô là người thực tế, quyết tìm ra nguyên nhân. Anh lắp một chiếc camera nhỏ ở góc bếp. Đêm đầu tiên, camera ghi lại thủ phạm làm rơi đũa cả: một con mèo hoang gầy gò, trèo qua cửa sổ thông gió, nhảy lên giá treo để tìm đồ ăn.
Tiếng nồi niêu khua lúc tối hóa ra là do những tấm tôn mới lợp mái bếp co lại khi trời trở lạnh, kêu lục cục, dội xuống nồi treo trên tường. Còn chùm chìa khóa thì con gái Hạnh thú nhận đã lấy chơi rồi quên trong góc bếp, vì bé thích ngồi ở đó, chỗ ngày xưa có chiếc ghế.
Cả nhà cười một trận. Mọi chuyện đều có lời giải. Chồng Hạnh bịt cửa thông gió, mèo không vào được nữa. Mái tôn được chèn thêm lớp đệm. Nhà yên ổn hẳn.
Nhưng có một chuyện camera không giải thích được. Đêm thứ hai, trong đoạn phim lúc gần ba giờ sáng, góc bếp trống không, không mèo, không người. Thế mà trên mặt sàn gạch men sáng bóng, có một vệt mờ tròn như vừa có ai đặt một chiếc ghế nhỏ xuống rồi nhấc lên.
Chiếc ghế mới trong góc
Hạnh không kể với chồng về vệt mờ ấy. Cô xem đi xem lại đoạn phim, rồi tự nhủ có thể là hơi nước, có thể là ánh đèn đường hắt qua khe cửa. Cô là người hiểu chuyện, cô biết mắt người hay nhìn ra hình dạng trong những thứ mơ hồ.
Nhưng cuối tuần, cô ra chợ huyện mua một chiếc ghế đẩu gỗ nhỏ, gỗ mít, giống chiếc ghế của bà nội ngày xưa. Cô đặt nó vào góc bếp, sau cái tủ mới. Cô không thắp hương, không khấn vái gì. Cô chỉ nói nhỏ, như nói với bà: ghế đây ạ, nhà mình về ở rồi.
Con gái cô nhìn chiếc ghế, gật gù như người lớn, bảo thế là ông có chỗ ngồi rồi. Từ đó bé không ngồi ở góc bếp nữa. Hỏi vì sao, bé bảo vì chỗ đó có người ngồi rồi.
Căn nhà vẫn yên ổn như thế cho tới bây giờ. Chỉ có điều, mỗi sáng Hạnh xuống bếp, chiếc ghế đẩu mới bao giờ cũng hơi lệch khỏi chỗ cô đặt, xoay về phía bếp lửa một chút, như có ai ngồi sưởi suốt đêm.
Câu hỏi thường gặp
Ma xó là gì trong quan niệm dân gian?
Ma xó là cách gọi dân gian cho một loại hồn được tin là trú ngụ ở góc nhà, góc bếp, thường gắn với việc trông nom nhà cửa và của cải. Quan niệm này khác nhau giữa các vùng, và chủ yếu sống trong lời kể của người già ở nông thôn.
Vì sao đồ đạc trong nhà có vẻ tự đổi chỗ?
Phần lớn là do trí nhớ: ta đặt đồ ở đâu đó trong lúc vội và không ghi nhớ. Ngoài ra còn có trẻ nhỏ, vật nuôi, chuột, gió lùa, rung động khi đóng cửa. Khi đã sẵn nghĩ tới chuyện ma, não sẽ chỉ nhớ những lần đồ đổi chỗ khó hiểu và quên những lần có lý do rõ ràng.
Vì sao nhà cũ hay phát ra tiếng động ban đêm?
Vật liệu như gỗ, tôn, ngói co giãn khi nhiệt độ thay đổi, nhất là lúc trời chuyển lạnh về đêm, tạo ra tiếng lách cách, lục cục. Ban đêm xung quanh yên tĩnh nên ta nghe rõ hơn những âm thanh vẫn có từ ban ngày.
Vì sao góc bếp gắn với nhiều tín ngưỡng?
Trong nhà nông xưa, bếp là nơi giữ lửa và lương thực, quyết định cái no cái đói của cả nhà. Người Việt có tục thờ Táo quân ở bếp, và nhiều quan niệm khác về góc bếp, cho thấy người xưa coi đây là nơi thiêng liêng cần giữ gìn sạch sẽ, ngăn nắp.
Tin vào ma xó có hại không?
Khi chỉ là nếp văn hóa nhẹ nhàng như giữ nhà gọn gàng, tôn trọng nơi ở của ông bà, thì không có gì hại. Điều cần tránh là để niềm tin bị lợi dụng, bị ai đó dọa dẫm để bán đồ lễ, làm lễ tốn kém. Gặp chuyện lạ trong nhà, hãy tìm nguyên nhân thực tế trước.
