Chiếc đèn kéo quân chưa lắp nến, chưa dán một hình cắt nào, vậy mà nửa đêm nó bắt đầu quay, chậm rãi, và trên lớp giấy đỏ hiện ra cái bóng của chính ông thợ đang ngồi, cùng một cái bóng thứ hai đứng ngay sau lưng ông.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, con phố, cửa hàng và ông thợ trong truyện đều do mình đặt ra. Mùa Trung thu rồi, mình kể bạn nghe một truyện về chiếc đèn đẹp nhất mà cũng lạ nhất ông từng làm.
Người thợ cuối cùng
Ông Khang bảy mươi lăm tuổi, làm đèn kéo quân từ năm mười ba. Cửa hàng của ông nằm giữa một phố hàng mã cũ, hai bên giờ toàn bán đèn nhựa chạy pin, nhạc kêu inh ỏi. Chỉ còn ông giữ nghề làm tay.
Một chiếc đèn kéo quân mất ông ba ngày. Khung tre vót mảnh, lồng ngoài bọc giấy bóng kính đỏ. Bên trong là một cái trục, trên đỉnh có chong chóng giấy. Hình nhân cắt bằng giấy đen gắn quanh trục: ông tướng cưỡi ngựa, bác nông phu dắt trâu, ông lão ngồi câu cá.
Khi thắp nến, hơi nóng bốc lên làm chong chóng quay, kéo trục quay theo, những hình nhân chạy vòng tròn, bóng đổ lên lớp giấy ngoài như một đoàn người đi mãi không hết. Ông bảo đèn kéo quân là cái đèn kể chuyện.
Năm ấy ông làm chiếc cuối mùa, to hơn mọi chiếc. Làm xong khung và lồng thì đã muộn, ông để đó, định hôm sau mới cắt hình nhân. Ông tắt đèn bàn, chỉ để bóng điện nhỏ ở góc, ngả lưng trên chiếc ghế mây cạnh bàn thợ.
Đèn quay khi chưa có lửa
Gần nửa đêm ông nghe tiếng sột soạt rất khẽ, như giấy cọ vào giấy. Ông mở mắt. Chiếc đèn kéo quân trên bàn đang quay. Không có nến, không có quạt, cửa đóng kín. Cái trục quay chậm, đều, như có một ngọn lửa vô hình đang thở bên trong.
Rồi trên lớp giấy đỏ, bóng hiện ra. Không phải ông tướng, không phải bác nông phu, vì ông chưa cắt hình nào. Bóng hiện lên là cái bàn thợ, cây kéo, cuộn giấy, cái ghế mây, và một ông lão ngồi cúi trên ghế. Là ông.
Ông ngồi im, tay bám thành ghế. Bóng trên giấy quay qua rồi lại hiện, mỗi vòng giống hệt. Tới vòng thứ năm, ông thấy thêm một cái bóng nữa. Một người đứng sau lưng chiếc ghế, dáng cao, đứng im, hai tay buông xuôi.
Ông quay phắt lại. Sau lưng ông chỉ có bức tường treo đầy khung tre và giấy màu. Ông nhìn lại chiếc đèn. Nó đã dừng. Lớp giấy đỏ phẳng lặng, trống trơn.
Mỗi đêm một bước
Đêm thứ hai, ông không ngủ trên ghế mây nữa mà ngồi hẳn bên bàn, bật đèn sáng trưng. Đèn kéo quân không quay. Ông thở phào. Gần một giờ, ông tắt đèn bàn để đi nằm. Tiếng sột soạt lại vang lên.
Lần này cái bóng thứ hai đứng gần hơn, sát sau lưng ghế, đầu hơi cúi như đang nhìn qua vai ông lão trong bóng. Ông Khang ngồi cứng đơ. Ông không quay lại nữa. Ông biết quay lại cũng chỉ thấy bức tường.
Đêm thứ ba, cái bóng thứ hai đặt một tay lên vai bóng ông lão. Đúng lúc ấy, ông Khang thấy vai trái mình lạnh đi, cái lạnh nhẹ, như ai đặt lên đó một chiếc khăn ướt. Ông không động đậy. Lạ thay, ông không thấy sợ như hai đêm trước.
Ông ngồi nhìn chiếc đèn quay, nghe cái lạnh trên vai, và tự nhiên nhớ tới tiếng kéo cắt giấy của thầy ông năm xưa, cái tiếng xoẹt xoẹt dứt khoát mà ông mất mười năm mới bắt chước được.
Hình cắt không ai cắt
Trên giấy, cái bóng thứ hai rời vai ông lão, với tay cầm cây kéo trên bàn. Bóng cây kéo mở ra khép vào, xoẹt xoẹt, cắt một tờ giấy đen. Ông Khang nghe rõ tiếng kéo trong phòng, không phải trên giấy, mà ngay bên cạnh, trên mặt bàn thợ thật.
Ông nhắm mắt. Tiếng kéo đều, dứt khoát, đúng cái nhịp ông nhớ. Rồi im. Cái lạnh trên vai tan đi. Khi ông mở mắt, chiếc đèn đã dừng, căn phòng chỉ có bóng điện nhỏ ở góc.
Sáng ra, trên mặt bàn, cạnh cây kéo của ông, có một hình nhân cắt bằng giấy đen, nét cắt mảnh và đều không chê vào đâu được. Hình một ông lão ngồi cúi trên ghế, và sau lưng là một người đứng, một tay đặt lên vai ông lão.
Ông Khang cầm hình cắt lên soi ra ánh sáng. Ông không cắt được nét mảnh như thế, chưa bao giờ. Chỉ có một người ông từng biết cắt được như thế, và người ấy đã không còn từ khi ông mới ba mươi tuổi.
Ba bóng trong một chiếc đèn
Ông dán hình cắt ấy vào trục, lắp nến, thắp lên. Chiếc đèn quay, bóng ông lão và người đứng sau chạy vòng trên lớp giấy đỏ, chậm rãi, hiền lành. Ông không bán chiếc đèn ấy. Ông treo nó trước cửa hàng suốt mùa Trung thu.
Khách qua đường dừng lại ngắm, khen đèn đẹp, hỏi ông cắt hình gì. Ông bảo cắt hai người, thầy với trò. Một cô bé đứng xem rất lâu, rồi kéo áo mẹ, bảo sao trong đèn có ba người.
Ông Khang cười, bảo cháu đếm nhầm. Đêm ấy, khi phố đã vắng, ông ra đứng dưới chiếc đèn, đếm bóng theo từng vòng quay. Ông lão ngồi. Người đứng sau. Và ở vòng thứ ba, bên cạnh họ, có thêm một bóng nữa, nhỏ hơn, đang cầm cây kéo.
Ông không gỡ chiếc đèn xuống. Ông vào nhà, mở hộp đồ nghề, lấy ra tờ giấy đen tốt nhất ông còn giữ, bắt đầu dạy đứa cháu nội cắt hình nhân. Ông bảo nghề này phải có người đứng sau lưng mới thành.
Câu hỏi thường gặp
Đèn kéo quân hoạt động thế nào?
Đèn kéo quân có hai lớp. Lớp trong là một trục quay, trên đỉnh gắn tán hoặc chong chóng giấy, quanh trục dán hình nhân cắt giấy. Khi thắp nến, khí nóng bốc lên làm chong chóng quay, kéo trục và hình nhân quay theo, bóng hình in lên lớp giấy ngoài thành cảnh nối tiếp nhau.
Đèn kéo quân có vai trò gì trong Tết Trung thu?
Đèn kéo quân là một trong những loại đèn Trung thu truyền thống, cùng với đèn ông sao, đèn cá chép, đèn lồng giấy. Hình nhân thường là tích chiến trận, cảnh làng quê, nghề nông. Ngày nay đèn làm tay còn ít, chủ yếu do các nghệ nhân giữ nghề.
Vì sao bóng chiếu dưới ánh nến hay gợi cảm giác sống động?
Ánh nến chập chờn làm bóng rung nhẹ, mép bóng nhoè, khiến hình tĩnh trông như đang cử động. Mắt và não vốn có xu hướng nhìn ra hình người trong những mảng sáng tối mơ hồ, nên bóng đèn kéo quân dễ gợi cảm giác có ai đang đi lại.
Vì sao ta hay có cảm giác có người đứng sau lưng?
Phía sau lưng là vùng ta không nhìn thấy, nên não luôn cảnh giác hơn với nó, nhất là khi một mình trong phòng tối. Một luồng gió nhẹ, một tiếng động nhỏ, một chút lạnh trên vai cũng đủ để não dựng lên hình ảnh có người đang đứng đó.
Vì sao nghề làm đèn Trung thu thủ công đang ít dần?
Đèn làm tay tốn nhiều công, mỗi chiếc mất cả ngày hay vài ngày, trong khi đèn công nghiệp rẻ và nhiều kiểu. Người trẻ theo nghề ít, nên nhiều nơi có các lớp dạy và lễ hội Trung thu để giữ nghề, giúp trẻ em biết tới những chiếc đèn truyền thống.
