Ở đầu xóm có một cái giếng khơi, và cứ quá nửa đêm, dưới lòng giếng lại vọng lên một câu hát ru không trọn.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu do mình viết, ngôi làng và những người trong đó đều là nhân vật đặt ra. Một truyện ma hiền, có tiếng hát ru, bạn nghe xong có khi còn ngủ ngon hơn.
Nàng dâu mới và đêm không ngủ được
Thoa về làm dâu một làng trung du vào cuối mùa gặt. Nhà chồng ở ngay đầu xóm, cách cái giếng khơi chung của làng chừng hai chục bước chân. Giếng xây gạch tròn, thành rêu xanh, nước trong tới mức nhìn thấy cả sao.
Thoa vốn là cô gái thành phố, quen tiếng xe, tiếng còi. Về làng, đêm im quá, cô không ngủ được. Cô nằm nghe tiếng ếch nhái, tiếng gió lùa qua tàu chuối, tiếng chồng thở đều bên cạnh.
Đêm thứ ba, quá nửa đêm, cô nghe một giọng đàn bà hát ru. Ầu ơ, giọng trầm và khàn, kéo dài, ngân lên từ phía đầu xóm. Câu hát cũ lắm, cô chỉ nghe được mấy chữ về con cò, về mẹ đi chợ. Hát tới giữa câu thì tắt.
Cô lay chồng. Anh ngái ngủ, bảo chắc nhà ai ru con. Nhưng cả xóm đầu làng không nhà nào có con nhỏ, và giọng ấy, khi gió đổi chiều, nghe rõ ràng là vọng lên từ cái giếng.
Câu hát dở dang mỗi đêm
Đêm nào cũng thế. Quá nửa đêm, tiếng hát ru lại vọng lên từ giếng, cùng một câu, cùng tắt ở một chỗ, như người hát quên lời hoặc nghẹn lại. Thoa bắt đầu thuộc câu hát, thuộc cả chỗ ngắt.
Ban ngày cô ra giếng gánh nước, cúi nhìn xuống. Nước trong veo, đáy giếng có mấy viên sỏi trắng. Nhưng nước giếng mấy hôm nay hơi đục, có vị chát, người trong xóm phàn nàn. Có người bảo giếng già rồi, nên lấp đi mà dùng nước máy.
Thoa gầy rộc đi vì mất ngủ. Mẹ chồng cô, một bà cụ ít nói, để ý. Một tối, bà ngồi bên bếp lửa, đưa cho cô bát nước vối nóng, rồi hỏi: con nghe hát dưới giếng phải không.
Thoa giật mình gật đầu. Bà cụ thở dài, khều than trong bếp. Ánh lửa hắt lên gương mặt nhăn nheo. Bà bảo: thế thì mẹ kể con nghe.
Chuyện người đàn bà ru con bên giếng
Ngày xưa, lâu lắm rồi, đầu xóm có một người đàn bà goá chồng sớm, nuôi đứa con nhỏ một mình. Nhà nghèo, ban ngày chị đi cấy thuê, tối về mới được bế con. Đêm nào chị cũng ngồi bên thành giếng, ru con ngủ dưới trăng, vì chỗ ấy mát.
Chị hát hay lắm, cả xóm nằm nghe. Rồi một năm đói, chị phải đi làm xa, gửi con lại cho bà ngoại. Chị đi rồi không thấy về. Đứa con lớn lên, sau này thành người có ăn có học, lấy vợ, sinh con. Nhưng trong làng, mỗi lần giếng đục, người già lại nghe tiếng hát ru dưới lòng giếng.
Mẹ chồng Thoa nói thêm, giọng nhỏ lại: người ta bảo chị ấy ru dở câu cuối thì phải đi, nên cứ hát mãi một nửa. Cần có người hát nốt câu đáp lại, chị ấy mới yên. Nhưng câu ấy là câu riêng của chị, không ai biết.
Thoa ngồi im. Cô nhớ ra một điều. Hồi nhỏ, bà nội cô, người cũng từ làng quê lên thành phố, hay ru cô bằng một câu về con cò, về mẹ đi chợ, về cái giếng đầu làng. Bà ru tới cuối thì có thêm một câu đáp, như lời đứa con nói với mẹ.
Đêm Thoa hát đáp lại
Đêm ấy, trăng mười sáu sáng vằng vặc. Thoa khoác áo, ra giếng. Mẹ chồng đi theo, cầm cây đèn dầu. Hai mẹ con ngồi xuống bên thành giếng rêu.
Quá nửa đêm, dưới lòng giếng vang lên tiếng hát ru. Ầu ơ, giọng trầm khàn ấy, gần lắm, như người hát đang ngồi ngay dưới mặt nước. Câu hát đi đến chỗ ngắt quen thuộc, rồi lặng.
Thoa cúi xuống miệng giếng. Cô hát câu đáp mà bà nội đã ru cô năm nào, giọng run run, nhỏ nhẹ, câu hát của đứa con nói với mẹ rằng con lớn rồi, con no rồi, mẹ đi đâu thì đi cho thong thả. Tiếng cô vang xuống lòng giếng, vọng lại, ngân lên thành hai giọng.
Dưới giếng im lặng rất lâu. Rồi có một tiếng thở ra, nhẹ như gió lùa qua tàu chuối. Mặt nước lăn tăn một vòng tròn, dù không có gì rơi xuống. Mẹ chồng cô nắm chặt tay cô, nước mắt chảy dài.
Buổi sáng nước giếng trong vắt
Sáng hôm sau, người trong xóm ra giếng gánh nước, ai cũng ngạc nhiên. Nước trong vắt, ngọt lịm, mát rượi như nước mưa đầu mùa. Mấy viên sỏi trắng dưới đáy sáng lên như ai vừa rửa.
Từ đó, không ai nghe tiếng hát ru dưới giếng nữa. Thoa ngủ được, ngủ say và sâu. Có đêm cô mơ thấy một người đàn bà áo nâu ngồi bên thành giếng, bế một đứa trẻ, quay lại cười với cô rồi đi về phía cánh đồng.
Thoa không biết bà nội mình có phải đứa trẻ được ru năm ấy không. Bà mất đã lâu, cô chẳng hỏi được nữa. Mẹ chồng cô cũng không hỏi. Có những chuyện người làng quê không hỏi, chỉ để nó yên.
Năm sau, Thoa sinh một bé gái. Tối nào cô cũng bế con ra ngồi bên giếng cho mát, hát ru đủ cả hai câu. Mỗi lần cô hát xong câu đáp, mặt nước giếng lại lăn tăn một vòng tròn nhỏ, như có ai đó dưới ấy đang gật đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao âm thanh trong giếng sâu nghe vang và lạ?
Thành giếng hình trụ phản xạ âm thanh qua lại nhiều lần, tạo tiếng vang và cộng hưởng. Một tiếng động nhỏ dưới đáy hoặc gió lùa qua miệng giếng có thể nghe như tiếng người ngân dài.
Giếng khơi có vai trò gì trong làng quê Việt xưa?
Giếng khơi là nguồn nước chung, nơi người làng gặp nhau gánh nước, giặt giũ, trò chuyện. Vì gắn với đời sống hằng ngày nên giếng xuất hiện nhiều trong ca dao, câu đố và cả truyện kể dân gian.
Vì sao hát ru có sức gợi nhớ mạnh?
Hát ru thường được nghe từ rất nhỏ, gắn với cảm giác an toàn và hơi ấm của người thân. Giai điệu lặp lại, nhịp chậm lưu lại trong trí nhớ rất lâu, nên khi nghe lại, cảm xúc ùa về.
Nước giếng đục và có vị lạ có thể do đâu?
Thay đổi mạch nước theo mùa, mưa lớn kéo đất cát vào, hoặc cặn bùn dưới đáy bị khuấy lên đều làm nước đục. Khi mạch nước ổn định trở lại, nước có thể trong như cũ.
Vì sao mất ngủ ở nơi ở mới là chuyện thường gặp?
Ở chỗ lạ, một phần não vẫn canh chừng môi trường, nên giấc ngủ nông hơn. Những âm thanh mới lạ dễ đánh thức ta, và mệt mỏi kéo dài làm ta nhạy cảm hơn với mọi tiếng động.
