Thửa ruộng ấy đã mười năm không ai cấy, cỏ lác cao ngang ngực, vậy mà sáng hôm ấy ông Lựu đứng trên đê nhìn xuống và thấy giữa đám cỏ có một vạt lúa chín, màu vàng ngả đỏ, rung rinh trong gió như đang vẫy ông.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, ngôi làng và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Truyện kể về một mùa Tết cơm mới ở một làng đồng bằng.
Thửa ruộng ven đê
Làng ông Lựu nằm ven một con sông lớn. Đồng làng giờ phần lớn đã chuyển sang trồng rau, trồng hoa, chỉ còn ít nhà cấy lúa. Thửa ruộng ven đê là của nhà ông Cẩn, bạn đồng niên của ông Lựu, bỏ hoang từ ngày ông Cẩn mất, con cháu đi làm ăn xa cả.
Hồi trẻ, ông Lựu với ông Cẩn cấy lúa sát bờ nhau. Ông Cẩn giữ một giống lúa cổ của ông bà để lại, hạt dài, vỏ đỏ, gạo ngả hồng, nấu lên thơm cả xóm. Giống lúa ấy năng suất thấp, cả làng bỏ hết, chỉ ông Cẩn giữ, mỗi năm cấy một sào, để nấu cơm mới cúng tổ tiên.
Ông Cẩn mất đúng năm làng bỏ lệ ăn Tết cơm mới. Thửa ruộng không ai cấy, giống lúa đỏ cũng mất theo. Ông Lựu tiếc mãi, mấy lần đi tìm giống mà không ai còn.
Mười năm. Thửa ruộng thành bãi cỏ, chỉ có trâu bò thả rông và lũ chim di làm tổ.
Vạt lúa chín
Tháng mười âm lịch năm ấy, một buổi sáng đi thăm đồng, ông Lựu đứng trên đê và thấy vạt lúa ấy. Không lớn, chừng nửa sào, nằm đúng giữa thửa ruộng ông Cẩn, giữa bốn bề cỏ lác.
Ông lội xuống. Lúa chín đều, bông nặng trĩu, hạt dài, vỏ đỏ. Ông bóc một hạt, cắn thử. Hạt gạo ngả hồng, thơm một mùi mà ông tưởng đã quên. Đúng là giống lúa của ông Cẩn.
Ông hỏi khắp làng, không ai cấy ở đấy cả. Có người bảo chắc hạt giống ngủ trong đất lâu năm, gặp năm nước lũ bồi phù sa thì mọc lên. Có người bảo chim tha từ đâu về. Ông Lựu gật đầu, nhưng ông nghĩ mãi một điều. Lúa mọc tự nhiên thì phải lác đác, đằng này vạt lúa thẳng hàng, cách khóm đều tăm tắp, như có người cấy.
Tối ấy ông thắp hương ở ban thờ, khấn với ông bà, rồi khấn với cả ông Cẩn. Ông xin được gặt vạt lúa ấy, nấu bát cơm mới.
Mùa gặt nhỏ
Hôm sau ông Lựu mang liềm ra đồng. Bọn cháu trong nhà kéo nhau ra xem, lần đầu tiên chúng thấy người ta gặt lúa bằng tay. Ông dạy chúng cầm liềm, dạy bó lúa, dạy cách vác lúa lên vai cho khỏi đau.
Gặt xong, ông đập lúa trên tấm bạt ngoài sân, phơi thóc ba nắng. Ông lôi chiếc cối đá cũ trong góc bếp ra, cối ấy là của mẹ ông, lâu lắm không dùng. Ông xay thóc, rồi giã gạo bằng chày tay, giã mãi tới khi hạt gạo trắng hồng ra.
Vợ ông cằn nhằn, bảo máy xay đầu làng có, ông giã làm gì cho mệt. Ông bảo gạo này phải giã, ông Cẩn ngày xưa giã, gạo giã mới giữ được cái màu hồng và mùi thơm.
Bát cơm mới đầu tiên, ông nấu bằng nồi gang trên bếp củi. Cơm chín, cả xóm ngửi thấy mùi. Mấy cụ già đi qua đứng lại ở cổng, hỏi nhau mùi gì mà quen thế.
Tiếng chày đêm
Ông dâng bát cơm mới lên ban thờ tổ tiên, kèm một đĩa cá kho, một bát canh cua. Ông xới thêm một bát nữa, mang sang nhà thờ họ của ông Cẩn, đặt lên ban thờ bạn, khấn rằng lúa của ông đấy, mình chỉ gặt hộ thôi, ông về mà ăn bát cơm mới với con cháu.
Đêm ấy ông Lựu ngủ ngoài hiên vì trời oi. Khuya, ông nghe tiếng chày giã gạo. Thịch, thịch, thịch, đều đều, chậm rãi, đúng cái nhịp giã gạo của người quen tay. Tiếng vọng từ phía chiếc cối đá ông để ngoài sân.
Ông mở mắt. Trăng sáng. Sân vắng. Chiếc cối đá nằm im, chày gác bên cạnh. Nhưng tiếng giã vẫn đều đều, gần lắm, như ngay sát bên tai.
Rồi có tiếng cười khà khà, đúng tiếng ông Cẩn mỗi lần được mùa. Ông Lựu không sợ. Ông nằm im nghe, nghe tới khi tiếng chày thưa dần, xa dần, như người giã gạo đã xong việc và đi về.
Hạt giống
Sáng ra, ông Lựu thấy trong lòng cối đá có một nắm gạo hồng đã giã trắng, mà hôm qua ông đã vét sạch cối. Cạnh cối, trên mặt đất ẩm sương, có một túi vải nhỏ buộc dây gai, bên trong là thóc giống, hạt dài, vỏ đỏ.
Ông Lựu giữ túi thóc ấy cẩn thận. Mùa sau, ông cấy một sào ở chính thửa ruộng của ông Cẩn, con cháu ông Cẩn ở xa nghe chuyện thì gọi điện về đồng ý ngay. Lúa lên tốt, chín đỏ cả một góc đồng.
Từ năm ấy, làng lại có lệ ăn Tết cơm mới tháng mười. Nhà nào cũng xin ông Lựu một bơ gạo hồng để nấu bát cơm đầu tiên dâng tổ tiên. Người ta gọi giống lúa ấy là lúa ông Cẩn.
Ông Lựu giờ đã già lắm, không gặt được nữa. Nhưng đêm nào sau mùa gặt, ông cũng ra hiên ngồi, nghe tiếng chày giã gạo đều đều trong sương, và nói vọng ra sân một câu, năm nay được mùa đấy ông ạ.
Câu hỏi thường gặp
Tết cơm mới là gì?
Tết cơm mới là phong tục của nhiều vùng nông thôn và nhiều dân tộc ở Việt Nam, làm sau vụ gặt, thường vào tháng mười âm lịch ở đồng bằng Bắc Bộ. Gia đình nấu bát cơm từ gạo mới gặt dâng tổ tiên, tạ ơn trời đất và mừng mùa màng.
Lúa giống cổ có còn ở Việt Nam không?
Việt Nam có nhiều giống lúa địa phương lâu đời, trong đó có các giống gạo đỏ, gạo nếp cẩm, gạo thơm. Một số giống được các viện nghiên cứu và nông dân lưu giữ, phục tráng vì có giá trị về gen và hương vị. Trong truyện, giống lúa là hư cấu.
Hạt giống có thể ngủ trong đất nhiều năm không?
Một số hạt cỏ và cây dại có thể nằm im trong đất rất lâu rồi nảy mầm khi gặp điều kiện thuận lợi. Riêng hạt lúa trồng thường không giữ được khả năng nảy mầm lâu trong đất ẩm, nên chi tiết vạt lúa tự mọc thẳng hàng là phần hư cấu của truyện.
Vì sao người ta xưa giã gạo bằng tay?
Trước khi có máy xay xát, gạo được giã bằng cối và chày để bóc lớp cám. Giã tay giữ lại một phần lớp cám nên gạo có màu, có mùi riêng. Tiếng chày giã gạo vì thế trở thành âm thanh quen thuộc của làng quê ngày xưa.
Vì sao người già hay nghe thấy tiếng quen thuộc của người đã khuất?
Khi nhớ thương một người, não có thể tái hiện giọng nói, tiếng động quen thuộc của họ, nhất là lúc yên tĩnh về đêm hoặc khi vừa tỉnh giấc. Đây là phản ứng tâm lý thường gặp, nhiều người coi đó như một cách người thân vẫn ở bên mình.
