Có những dòng chữ trong một cuốn sổ trực, viết bởi những người không quen nhau, cách nhau hàng chục năm, mà giống nhau tới từng chữ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này hư cấu, hòn đảo, ngọn hải đăng và người gác đèn đều do mình đặt ra. Nghe xong, nếu một đêm không trăng nào đó bạn đứng ở bờ biển, thì cứ nhìn ra xa một chút, biết đâu.
Hòn đảo nhỏ và ngọn đèn trắng
Hưng nhận nhiệm vụ gác hải đăng trên một hòn đảo nhỏ ngoài khơi vào cuối mùa gió bấc. Đảo chỉ có trạm hải đăng, vài cây phi lao, một giếng nước lợ và tiếng gió không bao giờ ngừng. Tàu tiếp tế ghé hai tuần một lần.
Ngọn tháp sơn trắng, đỉnh có đèn quay. Mỗi tối Hưng leo những bậc thang xoắn ốc lên kiểm tra đèn, ghi sổ trực: giờ bật đèn, thời tiết, tầm nhìn, tàu thuyền qua lại. Cuốn sổ bìa cứng màu nâu, giấy dày, đặt trên chiếc bàn gỗ cạnh cửa sổ tròn nhìn ra biển.
Người gác trước đã về đất liền nghỉ hưu, để lại cho Hưng một chồng sổ cũ trong tủ sắt và một lời dặn ngắn gọn. Đêm không trăng thì nhớ ngồi canh tới sáng, và thấy gì thì cứ ghi.
Hưng tưởng đó là lời dặn của người làm nghề cẩn thận. Anh gật đầu cho qua.
Con tàu không đèn đêm trăng non
Đêm trăng non đầu tiên, trời trong, biển lặng, sao dày đặc. Gần hai giờ sáng, khi luồng đèn quét qua mặt biển phía đông, Hưng thấy một bóng tàu. Một con tàu gỗ khá lớn, cột buồm cao, đi chầm chậm song song với đảo.
Tàu không có một ngọn đèn nào. Không đèn mạn, không đèn cột, không đèn cabin. Mỗi lần luồng đèn hải đăng quét qua, thân tàu hiện ra trắng mờ trong giây lát, rồi chìm vào bóng tối.
Hưng gọi bộ đàm về đất liền. Trạm bên kia kiểm tra rồi trả lời: không có tàu nào trên màn hình ở khu vực đó. Hưng nhìn lại. Con tàu vẫn đó, vẫn đi chậm, không tiếng máy, không tiếng người.
Gần ba giờ, con tàu khuất sau mỏm đá phía nam đảo. Hưng ngồi một lúc lâu, rồi cầm bút ghi vào sổ trực: hai giờ mười, một tàu gỗ không đèn đi qua phía đông, hướng nam. Đất liền không ghi nhận.
Những cuốn sổ cũ trong tủ sắt
Tháng sau, đêm trăng non, con tàu lại đi qua. Tháng sau nữa cũng thế. Luôn vào khoảng hai giờ. Luôn hướng nam. Luôn không đèn. Hưng ghi đủ cả, nét chữ mỗi lần một run hơn.
Một chiều mưa, không có việc gì làm, anh mở tủ sắt lôi chồng sổ cũ ra. Sổ của người gác trước, rồi người trước nữa, giấy vàng dần theo từng cuốn, có cuốn mực đã nhòe vì hơi muối.
Anh lật tới những trang đêm trăng non. Và anh thấy nó. Hai giờ, tàu gỗ không đèn, hướng nam. Nét chữ của người gác trước. Lật cuốn cũ hơn, nét chữ khác, cũng dòng ấy. Cuốn cũ hơn nữa, chữ viết bằng mực tím, cũng dòng ấy.
Không chỉ vậy. Ở cuối mỗi lần ghi, dù nét chữ khác nhau, dù cách nhau hàng chục năm, ai cũng viết thêm đúng một câu giống hệt nhau: vẫn đi qua, vẫn bình an.
Đốm đèn trên boong con tàu
Hưng ngồi trong căn phòng tròn, mưa quất vào cửa kính, chồng sổ cũ trải đầy trên bàn. Anh không biết con tàu là gì. Anh không biết vì sao người ta lại viết câu ấy. Anh chỉ biết mình là người tiếp theo trong một hàng dài những người đã ngồi ở đây, nhìn ra cùng một vùng biển.
Đêm trăng non tháng sau, gió lặng hẳn, mặt biển phẳng như gương. Con tàu đi qua gần hơn mọi lần, gần tới mức Hưng nghe được tiếng nước rẽ dưới mũi tàu, tiếng dây buồm kẽo kẹt. Mùi gỗ ẩm và mùi hắc ín bay tới tận cửa sổ tháp đèn.
Lần đầu tiên Hưng thấy trên boong có một đốm sáng nhỏ, vàng ấm, như ai đó đang cầm ngọn đèn dầu. Đốm sáng giơ lên, hạ xuống, ba lần, chậm rãi, như một lời chào của người đi đường xa.
Hưng không suy nghĩ. Anh với tay bật tắt đèn tín hiệu phụ của trạm ba lần đáp lại. Đốm sáng trên tàu tắt. Con tàu khuất sau mỏm đá như mọi khi, và biển lại tối như chưa từng có gì đi qua.
Người gác đèn tiếp theo
Hưng ngồi xuống, ghi giờ, ghi hướng. Rồi anh dừng bút một lúc rất lâu, nghe tiếng sóng dưới chân tháp. Anh viết thêm ở cuối dòng, bằng nét chữ của mình: vẫn đi qua, vẫn bình an.
Viết xong, anh thấy lòng nhẹ hẳn, như vừa làm xong một việc mà người khác đã nhờ mình từ lâu. Từ đó, đêm trăng non nào anh cũng ngồi canh, không còn sợ nữa, chỉ chờ, như chờ một người quen đi ngang qua nhà.
Nhiều năm sau, khi bàn giao trạm cho một cậu thanh niên mới ra trường, Hưng chỉ để lại chồng sổ và một lời dặn: đêm không trăng thì nhớ ngồi canh tới sáng, và thấy gì thì cứ ghi. Cậu kia cười, gật đầu cho qua, đúng như anh ngày trước.
Tàu tiếp tế đưa Hưng về đất liền vào một chiều nhiều gió. Anh đứng ở đuôi tàu nhìn ngọn tháp trắng nhỏ dần. Anh không hỏi cậu thanh niên về những đêm trăng non sau đó. Anh biết, rồi một đêm nào đó, cậu ta cũng sẽ mở tủ sắt, lật những cuốn sổ cũ, và cầm bút viết thêm một dòng.
Câu hỏi thường gặp
Ảo ảnh trên biển là gì và có làm ta thấy tàu không có thật không?
Khi không khí sát mặt biển lạnh hơn lớp phía trên, ánh sáng bị bẻ cong và có thể làm tàu thuyền ở rất xa, kể cả dưới đường chân trời, hiện lên lơ lửng hoặc méo mó. Nhiều truyện tàu ma được cho là bắt nguồn từ hiện tượng quang học này.
Truyền thuyết tàu ma nổi tiếng nhất thế giới là gì?
Nổi tiếng nhất có lẽ là truyền thuyết châu Âu về con tàu Người Hà Lan bay, bị nguyền phải lênh đênh trên biển mãi mãi, ai nhìn thấy thì coi là điềm xấu. Truyện này đã đi vào nhạc kịch, văn học và phim ảnh.
Nghề gác hải đăng ngày nay còn cần người không?
Nhiều nơi trên thế giới hải đăng đã tự động hoá, nhưng ở Việt Nam vẫn có những nhân viên bám trạm trên đảo xa để vận hành, bảo dưỡng và theo dõi biển. Đây là nghề đòi hỏi sức chịu đựng cô đơn rất lớn.
Vì sao đêm không trăng trên biển lại tối hơn ta tưởng?
Giữa biển không có ánh đèn thành phố, nên khi không có trăng chỉ còn ánh sao rất yếu. Mặt nước lại hấp thụ phần lớn ánh sáng, khiến đường chân trời gần như biến mất, mắt khó phân biệt đâu là trời, đâu là biển.
Vì sao người ta vẫn giữ những lệ không rõ nguồn gốc?
Những lệ truyền miệng thường chứa kinh nghiệm của người đi trước, dù lời giải thích đã thất lạc. Giữ lệ cũng tạo cảm giác gắn bó với những người từng làm cùng một việc, nhất là trong những nghề cô độc như gác đèn hay đi biển.
