Có những nơi chỉ hiện ra khi con nước rút xuống thấp nhất, và người đi ghe lâu năm bảo nhau rằng nếu bạn thấy nó, hãy ghé vào, nhưng nhớ quay ra trước khi nước lên.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Đây là một truyện hư cấu, con sông, cồn cát và ngôi chùa đều do mình tưởng tượng ra. Truyện tập này không đáng sợ lắm, nó giống một buổi sớm có sương hơn. Mời bạn ngồi xuống, cùng mình xuôi ghe.
Người chở ghe hàng xuôi sông
Anh Hiếu chạy ghe chở hàng trên một con sông lớn ở miền Tây, mỗi tuần hai chuyến xuôi ngược. Ghe gỗ cũ, máy nổ đều, mui che bạt xanh. Hàng là gạo, là phân bón, có khi là mấy chục thùng trái cây cho bạn hàng ở chợ nổi dưới hạ nguồn.
Đoạn sông anh hay đi có một dải cồn cát dài nằm giữa dòng. Mùa nước lớn thì cồn chìm hẳn, chỉ còn vài ngọn cỏ lau nhô lên. Mùa khô, lúc nước ròng, cồn lộ ra một bãi cát vàng, chim cò đáp xuống kiếm ăn, người ta gọi là cù lao cát.
Anh đi ngang cù lao ấy cả trăm lần. Ngoài cát, cỏ lau và mấy cây bần lúp xúp, anh chưa từng thấy gì khác. Trên bản đồ của nhà nước, chỗ ấy cũng chỉ là một vệt bãi bồi không tên.
Cho tới một sáng cuối tháng chạp, anh nhổ neo từ ba giờ khuya cho kịp con nước. Nước năm ấy ròng thấp nhất mà người già trong xóm từng thấy.
Mái chùa hiện ra trên cồn cát
Trời còn tối, sương trên sông dày như vải màn. Anh Hiếu cho ghe chạy chậm, mắt dò theo mấy cọc tiêu. Khi ghe tới ngang cù lao cát, sương bỗng loãng ra, và anh thấy giữa bãi cát có một mái chùa.
Mái ngói âm dương phủ rêu, đầu đao cong lên như mũi ghe, một cây đèn dầu leo lét sau khung cửa gỗ. Trước sân có cây đại già trổ hoa trắng, mùi hoa theo gió bay ra tới tận mặt sông. Có tiếng mõ gõ đều đều, rất nhỏ, như vọng từ một nơi rất xa chứ không phải từ cách đó vài chục mét.
Anh tắt máy, để ghe trôi. Anh dụi mắt, nhìn lại. Mái chùa vẫn đó, rõ ràng như những ngôi chùa làng anh vẫn đi lễ ngày rằm. Anh nhìn xuống mặt nước, thấy nước đã ròng sát tới mức ghe sắp chạm cát.
Có điều gì đó trong anh bảo anh ghé vào. Không phải tò mò, cũng không phải sợ. Giống như khi đi xa lâu ngày, đi ngang một ngôi nhà có ánh đèn, tự nhiên muốn gõ cửa xin một ngụm nước.
Vị sư già và ấm trà nóng
Anh cắm sào, lội qua lớp bùn cát mát lạnh lên bãi. Cổng chùa không có biển, chỉ có hai cột gỗ đã mòn bóng. Trong sân cát được quét sạch, từng vệt chổi tre còn in đều tăm tắp. Trên bậc thềm, một vị sư già ngồi bên chiếc bếp than nhỏ, đang rót trà.
Vị sư không hỏi anh là ai, cũng không ngạc nhiên. Thầy chỉ mỉm cười, đưa tay mời ngồi, rót cho anh một chén. Trà sen thơm, nước sóng sánh, nóng hổi. Anh Hiếu vào chánh điện thắp ba nén nhang. Tượng Phật nhỏ bằng gỗ, nét mặt hiền như cụ già trong xóm.
Hai người ngồi uống trà. Thầy hỏi anh chở hàng gì, đi đâu, nhà mấy người. Anh kể chuyện chiếc ghe cũ, chuyện đứa con gái đang học lớp chín, chuyện mẹ anh đau lưng. Thầy nghe, gật đầu, thỉnh thoảng rót thêm trà. Giọng thầy trầm, nói chậm, có cái âm điệu của người miền sông nước rất xưa.
Anh để ý tà áo nâu của thầy ướt sũng ở gấu, dưới chân thầy, cát cũng ướt thẫm thành một vòng tròn. Nhưng anh không hỏi. Ngồi bên chén trà ấy, anh thấy lòng yên ổn lạ lùng, như mọi mệt nhọc của những chuyến ghe đêm đều trôi đi đâu mất.
Khi con nước lên
Một lúc, thầy đặt chén xuống, nhìn ra sông. Thầy nói, nước sắp lên rồi, con ra ghe đi kẻo trễ. Anh Hiếu ngoái lại. Mặt nước đã lặng lẽ dâng, liếm vào mép bãi, xoá dần những dấu chân anh mới in trên cát.
Anh đứng dậy chào. Thầy rót thêm một chén trà, đặt vào tay anh, bảo cầm theo uống dọc đường cho ấm. Anh cầm chén trà, lội ra ghe. Nước lúc này đã ngập tới đầu gối, lạnh buốt. Anh đặt chén trà vào khoang, nhổ sào, đẩy ghe ra.
Anh quay lại định vẫy chào. Sương đã khép lại. Ngọn đèn dầu sau khung cửa nhoè đi, rồi tắt. Tiếng mõ ngừng. Chỉ trong vài hơi thở, trước mặt anh chỉ còn mặt nước mênh mông đang dâng lên, ngọn cỏ lau cuối cùng chìm dần, chẳng còn mái ngói nào, chẳng còn cây đại nào.
Anh đứng trên mũi ghe rất lâu, cho tới khi mặt trời nhô lên khỏi rặng dừa nước. Rồi anh cúi xuống khoang. Chén trà vẫn nằm đó, bằng sứ trắng men rạn, nước trà màu hổ phách, còn bốc khói, ấm nóng như vừa rót.
Chén trà sứ men rạn
Về tới nhà, anh kể cho mẹ nghe. Bà cụ ngồi lặng một lúc, rồi nói: hồi bà còn nhỏ, ông ngoại có kể ngày xưa trên cù lao ấy có một ngôi chùa nhỏ, một thầy tu ở một mình, chuyên giúp ghe thuyền mắc cạn, nấu nước cho người đi sông. Rồi một mùa lũ lớn, cù lao bị nước cuốn sạt, chùa không còn. Không ai biết thầy đi đâu.
Anh Hiếu không biết nên tin hay không. Anh chỉ biết chén trà ấy giữ ấm suốt một ngày đường, tới chiều mới nguội. Anh rửa sạch, đặt nó lên bàn thờ trong nhà, cạnh bát nhang.
Từ đó, mỗi lần chạy ghe qua cù lao cát, dù nước lớn hay nước ròng, anh đều giảm máy, chắp tay vái về phía bãi. Anh chưa thấy mái chùa thêm lần nào. Nhưng bạn ghe trên sông kể nhau rằng có những sáng sương dày, ghe ai mắc cạn ở gần cù lao ấy đều thấy nước tự nhiên dâng nhẹ lên một chút, vừa đủ cho ghe trôi ra.
Còn chén trà men rạn trên bàn thờ nhà anh, mỗi rằm tháng chạp, mẹ anh rót vào đó một chén trà sen. Sáng ra, chén luôn cạn, và trên mặt bàn thờ khô ráo có một vòng nước nhỏ, tròn, ướt như vừa từ dưới sông bước lên.
Câu hỏi thường gặp
Nước ròng là gì?
Nước ròng là lúc thủy triều rút xuống thấp, đối lập với nước lớn. Ở các con sông gần biển, mực nước lên xuống theo thủy triều mỗi ngày, nên có những bãi cát, cồn đất chỉ lộ ra vào lúc nước ròng sát rồi lại chìm khi nước lên.
Cù lao và cồn cát giữa sông hình thành thế nào?
Phù sa và cát do dòng sông mang theo lắng đọng ở những chỗ nước chảy chậm, lâu ngày bồi thành bãi rồi thành cồn. Có cồn lớn dần thành cù lao có người ở, có cồn bị dòng nước xói lở và biến mất sau một mùa lũ lớn.
Vì sao truyện ma về chùa hay có màu sắc hiền hòa?
Chùa trong đời sống người Việt gắn với sự che chở, nơi người ta tìm tới khi lòng bất an. Vì vậy những truyện kỳ lạ về chùa thường kể về sự giúp đỡ, lòng từ bi, hơn là sự đe dọa. Hình ảnh vị sư già cũng là hình ảnh của người hiền.
Sương trên sông có làm ta nhìn nhầm cảnh vật không?
Có. Sương làm mờ đường viền, xóa khoảng cách, khiến vật ở xa trông gần và vật quen trông lạ. Một lùm cây, một gò đất trong sương sớm dễ hiện lên như mái nhà hay bóng người, nhất là khi người nhìn đang mệt sau một đêm thức.
Đi ghe vùng nhiều cồn bãi cần chú ý gì?
Nên thuộc lịch con nước, đi theo cọc tiêu, giảm tốc khi sương dày và mang theo sào dài để đẩy khi mắc cạn. Không nên rời ghe đi xa trên bãi lúc nước sắp lên, vì nước dâng ở vùng cồn có thể rất nhanh mà người đứng trên cát khó nhận ra.
