Cha mình làm thợ điện ở rạp xiếc ba mươi năm, chưa từng bước lên sợi dây nào trước mặt khán giả, vậy mà đêm cuối trước ngày rạp bị phá, mình đứng dưới mái vòm và nghe sợi dây kêu lên từng nhịp, đúng cái nhịp ông vẫn đếm.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, kể bằng giọng một người con nhớ cha. Rạp xiếc, thị xã và gia đình trong truyện đều là đặt ra.
Người thợ điện của rạp
Cha mình làm thợ điện ở rạp xiếc tròn của thị xã từ năm hai mươi tuổi tới lúc nghỉ hưu. Rạp xây bằng gạch đỏ, hình tròn, mái vòm cao, ở giữa là sàn diễn rải mùn cưa. Hồi mình còn bé, tối nào có buổi diễn, cha cũng dắt mình theo, cho ngồi trên bậc thang sắt sau phòng đèn.
Từ chỗ ấy, mình nhìn thấy hết. Cha xoay những ngọn đèn rọi to như cái nồi, chiếu theo người diễn. Người tung hứng, người đi xe đạp một bánh, và đẹp nhất là tiết mục đi dây, một cô gái mặc áo trắng bước trên sợi dây căng ngang mái vòm, tay cầm cây sào dài.
Mỗi lần cô bước, cha đứng sau đèn rọi, môi mấp máy đếm. Một, hai, dừng. Ba, bốn, năm, dừng. Mình hỏi cha đếm gì. Cha bảo đếm theo bước chân người ta, để đèn đi đúng nhịp, đèn lệch một bước là người trên dây chói mắt.
Lớn lên mình đi học xa, đi làm xa. Rạp xiếc vắng dần rồi đóng cửa. Cha nghỉ hưu, vẫn sống ở thị xã, chiều nào cũng đạp xe ngang rạp nhìn một lúc rồi về.
Một lần duy nhất
Năm cha bảy mươi tuổi, một tối mất điện, hai cha con ngồi ngoài hiên, cha kể một chuyện mà cả đời ông chưa kể với ai.
Hồi trẻ, cha mê đi dây. Mê tới mức đêm nào diễn xong, người ta về hết, cha lại leo lên giàn, bước ra sợi dây, có lưới bảo hộ bên dưới. Ông tập một mình, không ai biết. Tập cả năm trời, mà chưa lần nào đi được quá giữa dây. Tới giữa, nhìn xuống thấy sàn diễn xa hun hút, chân run, ông lại lùi về.
Rồi cha cưới mẹ, rồi có mình, rồi lo cơm áo. Ông thôi tập, giữ cái mê ấy trong lòng. Mỗi tối đứng sau đèn rọi, đếm nhịp cho người khác bước, là cách ông đi dây.
Kể xong, cha cười khà khà, bảo chuyện tào lao của ông già, đừng kể với ai. Hai năm sau, cha mất, nhẹ nhàng, trong một buổi chiều ngủ trưa. Mình về lo đám, rồi nghe tin rạp xiếc sắp bị phá để làm bãi đỗ xe.
Đêm cuối của rạp
Mình xin người giữ công trình cho vào rạp một đêm trước ngày phá, nói là muốn chụp ít ảnh làm kỷ niệm cho cha. Người ta đưa chìa khoá, dặn đừng leo giàn.
Bên trong rạp tối và lạnh. Mùi mùn cưa ẩm, mùi gạch cũ. Hàng ghế gỗ xếp vòng tròn quanh sàn diễn, nhiều ghế đã gãy. Mình rọi đèn pin lên mái vòm, và thấy sợi dây vẫn còn đó, căng ngang từ giàn bên này sang giàn bên kia, cũ, sờn, nhưng thẳng tắp.
Mình leo lên phòng đèn, chỗ cha đứng ba mươi năm. Những ngọn đèn rọi to như cái nồi vẫn nằm trên giá, phủ bụi. Mình ngồi xuống bậc thang sắt, đúng chỗ ngày bé, và ngồi im rất lâu.
Khoảng nửa đêm, có một tiếng động nhỏ phía trên. Một tiếng kẽo kẹt rất khẽ, như có ai vừa đặt chân lên giàn.
Một, hai, dừng
Mình rọi đèn pin lên. Giàn trống. Sợi dây trống. Nhưng sợi dây đang rung. Không phải rung lắc kiểu gió thổi, mà rung theo từng nhịp, nhún xuống rồi nảy lên, đúng kiểu sợi dây khi có người bước.
Một, hai, dừng. Mình nghe chính miệng mình lẩm nhẩm. Ba, bốn, năm, dừng. Sợi dây nhún xuống đúng từng nhịp ấy, chậm rãi, cẩn thận, từ giàn bên này tiến dần ra giữa.
Không hiểu sao, tay mình tự tìm tới công tắc của ngọn đèn rọi lớn nhất. Điện rạp đã cắt từ lâu, mình biết vậy. Nhưng khi mình bật, ngọn đèn bừng sáng, một luồng sáng vàng tròn rọi thẳng lên sợi dây. Trong vòng sáng ấy không có ai, chỉ có sợi dây đang nhún, và lớp bụi trên dây rơi xuống lấp lánh từng chỗ, như dấu chân.
Tới giữa dây, nhịp nhún dừng lại rất lâu. Mình nín thở. Mình biết đó là chỗ cha luôn lùi lại. Mình nghe mình nói thành tiếng, giọng run run: đi đi cha, con giữ đèn cho cha.
Tới đầu bên kia
Sợi dây nhún xuống một nhịp. Rồi một nhịp nữa. Rồi những bước tiếp theo, đều hơn, chắc hơn, vượt qua giữa dây, tiến về phía giàn bên kia. Mình xoay ngọn đèn theo, từng chút một, đúng như cha từng dạy, đèn không được lệch một bước.
Khi luồng sáng chạm tới giàn bên kia, sợi dây nảy lên một cái cuối cùng rồi đứng yên. Trên giàn, chỗ người đi dây bước xuống, lớp bụi dày bị gạt đi một vệt, như có ai vừa đặt chân lên.
Ngọn đèn rọi tắt phụt. Rạp xiếc chìm vào bóng tối. Và trong bóng tối, mình nghe rõ một tiếng vỗ tay, chỉ một người vỗ, chậm rãi, ở hàng ghế đầu, chỗ khán giả quen của rạp ngày xưa vẫn ngồi. Mình không rọi đèn xuống xem là ai. Mình nghĩ mình biết.
Hôm sau, máy xúc vào phá rạp. Mình xin giữ lại một đoạn dây, cuộn tròn, đặt lên bàn thờ cạnh ảnh cha. Đôi khi về nhà, ngồi trước bàn thờ, mình vẫn lẩm nhẩm đếm. Một, hai, dừng. Ba, bốn, năm. Và không dừng nữa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người sợ độ cao?
Nỗi sợ độ cao giúp tổ tiên loài người tránh ngã, nên nó có sẵn ở hầu hết mọi người ở những mức độ khác nhau. Khi nhìn xuống từ chỗ cao, mắt khó xác định khoảng cách và cơ thể mất cảm giác thăng bằng, khiến chân run và tim đập nhanh.
Người đi dây giữ thăng bằng bằng cách nào?
Người đi dây thường dùng cây sào dài hoặc dang tay để hạ trọng tâm và làm chậm những chuyển động nghiêng. Họ nhìn về phía trước, bước đều, và quan trọng nhất là tập luyện lâu năm với lưới hoặc dây bảo hộ.
Vì sao người làm hậu trường quan trọng với một buổi diễn?
Ánh sáng, âm thanh, đạo cụ quyết định khán giả thấy gì và người diễn có an toàn không. Trong tiết mục mạo hiểm, người điều khiển ánh sáng phải theo sát nhịp người diễn để không làm họ chói mắt.
Vì sao nhiều rạp xiếc xưa có hình tròn?
Sàn diễn tròn giúp khán giả ngồi quanh đều nhìn thấy, và hợp với những tiết mục cưỡi ngựa chạy vòng có từ thời xiếc cổ điển. Mái vòm cao để treo dây, đu và các thiết bị trên không.
Truyện ma về giấc mơ dang dở của người đã khuất muốn nói điều gì?
Những truyện kiểu này dùng yếu tố kỳ bí để nói về ước mơ chưa thành và tình thương giữa các thế hệ. Người còn sống nhiều khi là người giúp hoàn thành điều dang dở ấy, dù chỉ trong tưởng tượng.
