Ở cảng cá ấy, người ta kể chị Lụa là người duy nhất từng mặc cả, mắng mỏ và đòi nợ một vị khách không phải người, và cũng là người duy nhất được vị khách ấy trả đủ, không thiếu một con cá.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, bến cảng, chợ cá và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Tập này có cười, có rợn, bạn nghe tới cuối sẽ hiểu vì sao.
Sạp cá của chị Lụa
Chị Lụa bán cá ở một cảng cá ven biển đã hơn hai mươi năm. Chồng chị đi tàu, chị đứng sạp. Cảng cá đông nhất vào lúc hai, ba giờ sáng, khi tàu cập bến, đèn pha trắng rọi xuống nền xi măng ướt, tiếng người gọi nhau, tiếng thúng nhựa va lộc cộc, mùi tanh nồng của biển phả lên tận mũi.
Chị Lụa nổi tiếng cả cảng vì hai điều. Một là cá chị bán luôn tươi, cân luôn đủ. Hai là cái miệng của chị. Ai trả giá vô lý, chị nói một tràng, người nghe vừa đỏ mặt vừa bật cười. Bạn hàng bảo, cãi nhau với chị Lụa thì thà ra biển cãi với sóng còn dễ hơn.
Sạp của chị có một cái bàn gỗ, bên dưới là ngăn kéo đựng tiền. Ngăn kéo cũ, kẹt, mỗi lần mở phải giật hai cái. Chị không tin túi áo, chỉ tin cái ngăn kéo ấy.
Một đêm không trăng, gió nồm thổi từ biển vào lành lạnh. Khoảng ba giờ, lúc chợ vừa vãn đợt đầu, có một ông khách đứng trước sạp.
Nắm vỏ sò thay tiền
Ông khách già, gầy, mặc bộ quần áo bà ba màu nâu đã sờn, quần xắn tới gối, chân trần. Tóc ông ướt, dù trời không mưa. Ông chỉ vào thúng cá thu, giơ hai ngón tay. Chị Lụa cân hai ký, gói vào túi, nói giá. Ông khách thò tay vào túi áo, đặt lên bàn một nắm vỏ sò.
Vỏ sò trắng, vỏ sò hồng, vỏ ốc gai, còn dính cả cát. Chị Lụa nhìn nắm vỏ sò, rồi nhìn ông khách. Chị bảo ông ơi, ông đùa con à, ba giờ sáng con không có thời gian chơi trò bán hàng đâu. Ông khách không nói gì, chỉ mỉm cười, cầm túi cá lên.
Chị Lụa với tay giữ lại, mở miệng định mắng một tràng. Nhưng tay chị chạm vào tay ông, lạnh như vừa nhúng nước biển tháng chạp. Chị khựng lại. Ông khách gật đầu chào, quay đi, bước về phía mép cầu cảng, nơi không có chiếc tàu nào neo, rồi khuất sau một đống thúng.
Chị Lụa chửi theo vài câu cho đỡ tức, gạt nắm vỏ sò vào ngăn kéo, giật đóng lại. Chị nghĩ bụng, hai ký cá thu, coi như làm phúc cho ông cụ lẩn thẩn.
Ngăn kéo buổi sáng
Sáu giờ sáng, dọn sạp, chị Lụa giật ngăn kéo hai cái để đếm tiền. Không còn vỏ sò nào. Ở chỗ chị gạt nắm vỏ sò vào, có một xấp tiền giấy, phẳng phiu, đúng giá hai ký cá thu không thiếu một đồng. Bên cạnh còn để riêng mấy tờ tiền lẻ, đúng bằng số tiền thối mà chị chưa kịp thối.
Chị Lụa đứng sững. Rồi chị bật cười, cười tới chảy nước mắt. Chị kể cho bạn hàng bên cạnh, rằng hôm qua chị bị ma mua chịu, mà ma lại còn tự thối tiền, chu đáo hơn khối khách người. Bạn hàng nghe xong thì tái mặt, còn chị thì cười suốt buổi.
Từ đó, cứ đêm nào không trăng, khoảng ba giờ, ông khách lại tới. Lúc thì ba ký mực, lúc thì một thúng cá nục, lúc chỉ vài con cá đuối. Lần nào cũng trả bằng vỏ sò. Lần nào chị cũng càu nhàu, đòi ông trả thêm vì giá cá tăng. Ông chỉ mỉm cười. Sáng ra, ngăn kéo luôn đủ tiền, không dư, không thiếu.
Chị Lụa là người cẩn thận. Chị lấy một cuốn vở học trò của con, ghi lại từng lần: ngày nào, cá gì, bao nhiêu ký. Chị gọi ông khách là ông Vỏ Sò. Chồng chị cười, bảo em ghi sổ với ma làm gì. Chị bảo, buôn bán phải rõ ràng, người hay ma cũng thế.
Đêm bão mười năm sau
Cuốn vở dày dần, rồi thành hai cuốn, ba cuốn. Tròn mười năm. Năm ấy có một cơn bão lớn đổ vào bất ngờ. Tàu của chồng chị Lụa đang ở ngoài khơi, mất liên lạc ba ngày. Cả cảng lo, cả xóm thức trắng. Chị Lụa không khóc, chỉ ra cảng ngồi mỗi đêm.
Đêm thứ ba, đúng ba giờ, ông Vỏ Sò lại đứng trước sạp trống của chị. Lần này ông không chỉ vào thúng cá nào. Ông đặt lên bàn một nắm vỏ sò, nhưng không phải để trả tiền. Ông đẩy nắm vỏ sò về phía chị, nói câu đầu tiên sau mười năm, giọng khàn như tiếng sóng xa: lần này ông trả lại cô.
Rồi ông quay đi, bước ra mép cầu cảng, xuống nước, không có tiếng động nào. Chị Lụa ôm nắm vỏ sò, ngồi tới sáng.
Gần trưa, tàu của chồng chị về. Máy hỏng, cột cờ gãy, nhưng người thì đủ, không ai sao. Cả đoàn kể, trong đêm bão, có một ngọn đèn nhỏ cứ đi trước mũi tàu dẫn đường, đi tới khi thấy đất liền thì tắt. Và khi mở khoang ra, khoang cá đầy ắp, đầy hơn cả chuyến trúng nhất mà họ từng có.
Sổ nợ của biển
Chị Lụa ngồi xuống cạnh khoang, lật ba cuốn vở học trò ra. Chị nhìn cá trong khoang. Cá thu, mực, cá nục, cá đuối, mỗi loài một ít. Chị bảo người ta cân từng loại. Cân xong, chị đối chiếu với sổ. Không lệch một ký nào. Mười năm ông Vỏ Sò mua chịu của chị bao nhiêu, biển trả về khoang tàu chồng chị đúng bấy nhiêu.
Hóa ra ông không mua cá. Ông gửi. Mỗi đêm một ít, gửi suốt mười năm, cho tới cái đêm mà người ta cần nhất.
Đến giờ, chị Lụa vẫn đứng sạp ở cảng. Khách mới tới hỏi sao trong ngăn kéo tiền của chị có một nắm vỏ sò, chị bảo đó là tiền đặt cọc. Còn ai trả giá vô lý, chị vẫn mắng như xưa, rồi cuối câu bao giờ cũng thêm: khách sòng phẳng nhất mà con từng gặp là ma đấy, các bác học lấy.
Chỉ có một điều chị không kể với ai. Đêm nào không trăng, khoảng ba giờ sáng, chị nghe trong cái ngăn kéo kẹt ấy có tiếng vỏ sò lách cách, rất khẽ, như ai đó đang đếm lại. Và chị vẫn chưa dám giật ngăn kéo ra xem lần này ông đếm để mua, hay để gửi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao truyện dân gian hay có tiền hóa thành lá, vỏ sò hay giấy?
Mô típ tiền biến hình có mặt ở nhiều nơi: tiền của ma quỷ hóa thành lá cây, vỏ sò, giấy vàng mã khi trời sáng. Nó thể hiện ranh giới giữa hai thế giới, thứ có giá trị ở cõi này có thể vô giá trị ở cõi kia. Truyện này cố ý lật ngược mô típ đó.
Vỏ sò từng được dùng làm tiền thật không?
Có. Ở nhiều vùng châu Á và châu Phi thời xưa, vỏ của một số loài ốc biển nhỏ được dùng làm vật trao đổi vì bền, khó làm giả và dễ đếm. Chữ Hán chỉ tiền bạc, của cải cũng có nhiều chữ mang bộ bối, nghĩa là vỏ sò.
Vì sao chợ cá ở cảng họp lúc nửa đêm và rạng sáng?
Tàu cá thường đánh bắt ban đêm và cập cảng trước bình minh để cá tới tay người mua khi còn tươi nhất. Thương lái cần mua sớm để kịp chở cá về các chợ đầu mối và chợ dân sinh trước giờ bán buổi sáng.
Truyện ma vui có còn là truyện ma không?
Có. Từ truyện dân gian Việt Nam tới Liêu Trai, nhiều truyện ma mang màu hài hước, ma hiền, ma biết ơn, ma bị người lừa. Tiếng cười giúp người nghe nhìn nỗi sợ ở một khoảng cách an toàn, và nhiều khi truyện vui lại để lại dư âm lâu hơn.
Ngư dân giữ an toàn mùa bão thế nào?
Ngư dân theo dõi bản tin thời tiết biển, giữ liên lạc với đất liền qua máy thông tin trên tàu, trang bị áo phao, phao cứu sinh và vào bờ hoặc chỗ trú an toàn khi có cảnh báo. Các tàu thường đi theo tổ để hỗ trợ nhau khi gặp nạn.
