Chiếc thuyền ấy lướt qua cạnh thuyền đội làng Hạ trong sương sớm, dài và mảnh, sơn đỏ đã bạc thành màu gạch cũ, mái chèo trên mạn để im, không một người ngồi, vậy mà nó vẫn đi nhanh hơn hai mươi tay chèo đang dồn sức.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, ngôi làng, con sông và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Truyện kể về hội bơi chải đầu xuân của một làng ven sông.
Đội chải làng Hạ
Làng Hạ nằm bên một khúc sông rộng, có lệ mở hội bơi chải đầu xuân từ đời nào không ai nhớ. Mỗi giáp trong làng có một chiếc thuyền chải, thuyền dài, thân hẹp, mũi uốn cong, hai bên mạn ngồi hai hàng tay chèo, giữa thuyền có người đánh trống giữ nhịp.
Mấy năm gần đây, làng Hạ thua liền. Thuyền mới đóng bằng gỗ ván ép, nhẹ mà không đầm. Trai làng lại đi làm xa, tập được dăm buổi trước hội. Đội trưởng năm ấy là anh Hải, ba mươi lăm tuổi, nghề đánh cá, quyết năm nay phải giành lại giải.
Anh Hải bắt cả đội tập từ sáng sớm, lúc sông còn sương, nước lặng. Hai mươi tay chèo, một người giữ lái, một người đánh trống. Ngày nào cũng ba vòng từ bến làng tới cây gạo đầu bãi bồi.
Ông Ba, người già nhất làng còn nhớ chuyện bơi chải xưa, ngày nào cũng ra bến ngồi xem. Ông hay lắc đầu, bảo nhịp trống sai rồi, thuyền chải mà trống không có hồn thì chèo bao nhiêu cũng chậm.
Sương sớm
Sáng hôm ấy, ba ngày trước hội, sương dày hơn mọi hôm. Từ thuyền nhìn ra chỉ thấy mặt nước xám mờ được chừng vài chục mét. Anh Hải vẫn cho tập.
Thuyền đi được nửa vòng thứ hai thì cả đội nghe thấy tiếng trống. Không phải trống thuyền mình. Tiếng trống từ phía sau, trầm và chắc, đánh theo một nhịp lạ, ba tiếng nhanh, một tiếng ngân, cứ thế lặp lại.
Rồi chiếc thuyền ấy lướt qua. Dài hơn thuyền làng Hạ, gỗ đen bóng, sơn đỏ đã bạc màu, mũi thuyền chạm hình đầu rồng mòn vẹt. Trên thuyền không có ai. Hai hàng mái chèo gác trên mạn, im lìm. Vậy mà thuyền đi băng băng, như có hai mươi tay chèo vô hình đang chèo theo nhịp trống.
Cả đội làng Hạ ngừng chèo, ngồi há hốc. Chiếc thuyền đi thẳng tới cây gạo đầu bãi bồi, lượn một vòng gọn ghẽ quanh cột mốc, rồi tan vào sương.
Ông Ba nhận ra
Thuyền làng Hạ quay về bến, không ai nói gì. Ông Ba ngồi trên bến, mặt tái đi. Ông hỏi các cháu có nghe tiếng trống không. Anh Hải gật đầu, đánh thử nhịp ba nhanh một ngân lên mạn thuyền.
Ông Ba nhắm mắt lại. Ông bảo đó là nhịp trống của thuyền Rồng Đỏ, thuyền chải đời trước của làng Hạ, thuyền giỏi nhất cả vùng. Thời ông còn trai, ông chèo trên chiếc ấy. Thuyền gỗ lim, nặng mà đầm, đi nước nào cũng chắc.
Rồi có một năm lũ lớn, nước sông lên ngập cả đình. Thuyền Rồng Đỏ buộc ở nhà thuyền ven bến bị nước cuốn đi trong đêm. Người làng tìm khắp các bãi bồi suốt mấy tháng, không thấy. Từ đó làng Hạ đóng thuyền mới, nhưng không chiếc nào bằng.
Ông Ba bảo, nhịp trống ba nhanh một ngân là nhịp ông trống cả đời trước nghĩ ra. Ba nhịp nhanh để thuyền lướt, một nhịp ngân để tay chèo lấy hơi. Ông trống cả mất đã lâu, nhịp ấy cũng không ai đánh nữa.
Bãi bồi đầu cây gạo
Chiều hôm ấy, anh Hải chèo thuyền nhỏ ra bãi bồi đầu cây gạo, chỗ chiếc thuyền lạ lượn vòng. Mùa khô, nước sông xuống thấp, bãi lộ ra một vạt đất bùn rộng.
Ở mép bãi, anh thấy một mảnh gỗ đen nhô lên khỏi bùn, cong cong như mũi thuyền. Anh lội xuống, lấy tay gạt bùn. Một cái đầu rồng chạm gỗ, mòn vẹt, còn dấu sơn đỏ trong kẽ vảy.
Cả làng kéo ra đào. Mất hai ngày, người ta đào lên được nguyên chiếc thuyền Rồng Đỏ, gỗ lim vẫn chắc, chỉ mục mấy tấm ván mạn. Ông Ba đứng trên bờ, nước mắt chảy ròng ròng, cứ đưa tay xoa lên đầu rồng như xoa đầu một đứa cháu.
Đội chải làng Hạ không kịp sửa thuyền để đua năm ấy. Nhưng anh Hải đổi nhịp trống. Ngày hội, thuyền làng Hạ đánh nhịp ba nhanh một ngân, hai mươi tay chèo nhịp nhàng như một.
Ngày hội
Năm ấy làng Hạ về nhì, sau đội làng Thượng một mũi thuyền. Lần đầu tiên sau nhiều năm, cả làng reo hò như thắng giải. Ông Ba bảo về nhì mà chèo đúng nhịp thì còn hơn về nhất mà chèo sai.
Có một chuyện người làng kể lại sau hội. Lúc thuyền làng Hạ vượt lên ở khúc cuối, nhiều người đứng trên đê thấy bên cạnh thuyền có một vệt sóng thứ hai, song song, như có một chiếc thuyền khác chạy kèm sát mạn. Không ai thấy thuyền, chỉ thấy vệt sóng.
Năm sau, thuyền Rồng Đỏ được sửa xong, làng Hạ hạ thuỷ trong một buổi lễ nhỏ. Ông Ba ngồi ở vị trí đánh trống, lần cuối cùng trong đời, đánh nhịp ba nhanh một ngân. Năm ấy làng Hạ về nhất.
Giờ chiếc thuyền Rồng Đỏ nằm trong nhà thuyền mới, buộc bằng dây thừng to gấp đôi ngày xưa. Mỗi sáng mùa hội, khi sương còn dày, người đi đánh cá sớm thỉnh thoảng vẫn nghe từ phía nhà thuyền vọng ra tiếng trống, ba tiếng nhanh, một tiếng ngân, rất khẽ, như ai đang nhắc bài cho đội chải.
Câu hỏi thường gặp
Bơi chải là gì?
Bơi chải là cách gọi đua thuyền truyền thống ở nhiều làng ven sông miền Bắc. Thuyền chải dài, hẹp, nhiều tay chèo ngồi hai bên, có người đánh trống hoặc gõ mõ giữ nhịp. Hội bơi chải thường gắn với lễ hội đầu xuân, cầu mưa thuận gió hoà.
Vì sao nhịp trống quan trọng trong đua thuyền?
Nhịp trống giúp hàng chục tay chèo đưa mái chèo cùng lúc, lực đẩy dồn vào một nhịp nên thuyền đi nhanh và thẳng. Nếu nhịp lệch, các mái chèo đánh nhau, thuyền chòng chành và chậm.
Vì sao đồ gỗ chôn trong bùn có thể giữ được lâu?
Bùn sông ngập nước ít không khí, làm chậm quá trình mục của gỗ, nhất là các loại gỗ cứng. Nhiều thuyền gỗ, cọc gỗ cổ được tìm thấy trong bùn sông, bãi bồi còn khá nguyên vẹn sau thời gian rất dài.
Vì sao sương sớm trên sông dễ tạo ảo giác?
Sương làm mất độ tương phản, khó ước lượng khoảng cách và tốc độ. Một vật trôi theo dòng nước, một bóng thuyền đánh cá ở xa có thể trông như đang lao nhanh bên cạnh. Âm thanh trên mặt nước cũng truyền xa và dễ lẫn hướng.
Vì sao các làng giữ thuyền đua qua nhiều thế hệ?
Thuyền đua là tài sản chung của làng hoặc giáp, gắn với danh dự và ký ức cộng đồng. Thuyền được cất trong nhà thuyền hoặc đình, chỉ hạ thuỷ dịp hội, và nhiều làng coi việc giữ thuyền như giữ hồn của lễ hội.
