Cả nồi bánh trôi đã nổi lên trắng muốt như một đàn ngỗng con, chỉ có một viên nằm lì dưới đáy nồi, đun mãi, khuấy mãi, nó vẫn không chịu nổi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, ngôi nhà và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Riêng tích Tết Hàn thực mình kể trong truyện là tích cổ có thật trong sách xưa, mình kể lại đúng.
Mùng ba tháng ba đầu tiên
Nhung về làm dâu một nhà ở vùng đồng bằng Bắc Bộ được mấy tháng. Nhà chồng đông người, bốn thế hệ từng sống chung, cho tới mùa đông năm ngoái bà nội chồng mất, thọ chín mươi hai tuổi.
Mẹ chồng bảo năm nay Nhung nấu bánh trôi bánh chay cúng Tết Hàn thực. Xưa nay việc này là của bà nội. Bà nặn bánh tròn đều như nhau, viên nào cũng bằng đầu ngón tay cái, thả vào nồi là nổi cùng lúc, không viên nào sớm, không viên nào muộn.
Nhung lo lắm. Cô nhào bột nếp từ tối hôm trước, sáng sớm dậy cắt đường phên thành những viên nhỏ bằng hạt đỗ, nặn từng viên. Cô cố nặn cho tròn, cho đều, như mẹ chồng tả lại cách bà làm.
Bên cạnh, nồi bánh chay nhân đỗ xanh đã xong, xếp trên đĩa sứ, rắc vừng rang. Gian bếp ấm, thơm mùi gừng trong nồi nước đường. Nhung thả bánh trôi vào nồi nước sôi, đứng canh.
Viên bánh dưới đáy nồi
Từng viên bánh nổi lên, xoay tròn trên mặt nước. Nhung vớt ra thả vào chậu nước lạnh cho bánh se. Tới khi gần hết, cô thấy dưới đáy nồi còn một viên trắng nằm im.
Cô đợi thêm. Nước sôi sùng sục, viên bánh vẫn nằm đó. Cô lấy đũa khều, nó lăn sang bên, rồi lại nằm im. Cô tăng lửa, khuấy nhẹ. Nó không nổi.
Mẹ chồng đi ngang, nhìn vào nồi, cười bảo chắc viên ấy bột chưa đều, vớt ra bỏ đi. Nhung định làm thế, nhưng không hiểu sao cô cứ thấy tiếc. Cô đun thêm, đứng nhìn viên bánh trắng dưới đáy nước trong.
Cô nhớ bà nội chồng. Cô chỉ gặp bà có ba lần trước đám cưới. Lần nào bà cũng nắm tay cô rất lâu, bàn tay khô và ấm. Lần cuối, bà bảo cô về nhà này, Tết Hàn thực bà sẽ dạy cô nặn bánh trôi. Bà không kịp.
Dấu ngón tay
Nhung lấy muôi vớt viên bánh lên. Viên bánh trong suốt ở mép, đã chín hẳn, không có lý do gì để không nổi. Cô đặt nó lên đĩa, nhìn kỹ.
Trên mặt viên bánh có một vết lõm nhỏ, hình bầu dục, những đường vân mảnh như dấu vân tay ai vừa ấn nhẹ vào. Nhung không ấn viên nào như thế. Cô chắc chắn.
Cô lấy đũa tách đôi viên bánh. Bên trong không có viên đường phên nào. Thay vào đó là một hạt lạc rang, nguyên vỏ lụa, còn thơm. Nhà không ai rang lạc từ hôm qua tới giờ.
Nhung bưng đĩa ra nhà trên. Mẹ chồng đang thắp hương, quay lại nhìn. Bà sững người, rồi ngồi thụp xuống ghế, nước mắt chảy ra.
Trò chơi của bà
Mẹ chồng kể, ngày trước bà nội có một trò chơi riêng. Mỗi mùng ba tháng ba, trong cả nồi bánh trôi, bà nặn đúng một viên có hạt lạc thay cho đường, rồi ấn ngón tay cái lên mặt làm dấu. Ai trong nhà ăn trúng viên ấy thì được bà thưởng một điều ước nhỏ trong năm.
Viên bánh có hạt lạc nặng hơn, đặc hơn, nên bao giờ cũng nổi sau cùng. Bà bảo đó là viên bánh chờ người. Năm nào bọn trẻ trong nhà cũng tranh nhau canh nồi để giành viên ấy.
Mẹ chồng bảo từ khi bà mất, không ai nhớ tới trò chơi ấy nữa, cũng không ai kể với Nhung. Nhung ngồi xuống cạnh mẹ chồng, nhìn hạt lạc nhỏ trên đĩa.
Mẹ chồng nắm tay Nhung, bảo viên bánh này bà để dành cho con đấy. Bà hứa dạy con nặn bánh, bà không quên đâu.
Điều ước của cô dâu mới
Trưa ấy, cả nhà ngồi ăn bánh trôi bánh chay. Nhung kể lại chuyện viên bánh. Bố chồng im lặng rất lâu. Chồng cô nắm tay cô dưới gầm bàn. Bọn trẻ con thì thắc mắc sao bà cố biết ai mới về làm dâu.
Nhung ăn viên bánh có hạt lạc. Vỏ bánh dẻo, hạt lạc bùi, ngọt thoang thoảng mùi gừng. Cô không biết ước gì. Cô chỉ ước năm sau mình nặn được bánh tròn đều như bà.
Chiều, cô ra bàn thờ thắp hương cho bà. Trên bàn thờ, cạnh đĩa bánh trôi cúng, có ai đặt một hạt lạc rang nhỏ, nguyên vỏ lụa. Cả nhà đều nói không phải mình đặt.
Năm sau, mùng ba tháng ba, Nhung nặn một viên có hạt lạc, ấn ngón tay cái lên làm dấu. Thả vào nồi, viên bánh nổi lên cùng lúc với tất cả, không sớm không muộn. Cô biết bà đã dạy xong.
Câu hỏi thường gặp
Tết Hàn thực có nguồn gốc từ đâu?
Tích cổ Trung Hoa kể rằng Giới Tử Thôi theo phò công tử Trùng Nhĩ nước Tấn suốt những năm lưu lạc, hết lòng chăm lo cả khi đói khổ. Khi Trùng Nhĩ lên ngôi là Tấn Văn Công, Giới Tử Thôi không nhận ban thưởng mà đưa mẹ vào núi ở ẩn. Vua cho đốt rừng để ép ông ra, ông không ra và mất trong núi. Vua thương xót, lệnh ngày ấy kiêng đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội, gọi là Hàn thực.
Người Việt ăn Tết Hàn thực thế nào?
Ở Việt Nam, Tết Hàn thực rơi vào ngày mùng ba tháng ba âm lịch. Nhiều gia đình nấu bánh trôi và bánh chay để cúng tổ tiên rồi cả nhà cùng ăn. Tục không đốt lửa gần như không còn, ý nghĩa chính là tưởng nhớ ông bà và sum họp gia đình.
Vì sao bánh trôi chín thì nổi lên?
Khi luộc, bột nếp chín sẽ nở ra, không khí và hơi nước bên trong làm viên bánh nhẹ hơn, nên nổi lên mặt nước. Viên bánh có nhân đặc, nặng hơn hoặc vỏ dày hơn sẽ nổi chậm. Vì thế người nấu thường lấy lúc bánh nổi làm dấu hiệu bánh đã chín.
Bánh trôi và bánh chay khác nhau thế nào?
Bánh trôi là viên bột nếp nhỏ nhân đường phên, luộc chín rồi ăn khô. Bánh chay to hơn, dẹt, nhân đỗ xanh, ăn cùng nước đường gừng và rắc vừng. Hai loại thường được làm cùng nhau trong ngày Tết Hàn thực.
Vì sao những món ăn gia đình gợi nhớ người đã khuất rất mạnh?
Món ăn gắn với vị, mùi và những lần sum họp, nên khi nấu lại món ấy, ký ức về người từng nấu trở về rất rõ. Nhiều gia đình giữ món ăn của ông bà như một cách giữ người thân ở lại trong nếp nhà.
