Guồng nước chỉ có một chiều quay, nước đẩy cánh tre là guồng đi xuôi, vậy mà những đêm ấy, cô giáo Nhung thức dậy nghe tiếng guồng kẽo kẹt quay ngược lên phía núi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, bản làng, con suối và cô giáo đều do mình đặt ra, không gắn với dân tộc hay địa phương cụ thể nào. Bạn lắng nghe tiếng suối reo cùng mình nhé.
Cô giáo mới lên bản
Nhung hai mươi ba tuổi, ra trường xin lên dạy ở một điểm trường lẻ trên núi. Điểm trường chỉ có hai phòng học, nhà công vụ một gian, nằm cạnh con suối chảy từ trên đỉnh xuống. Học trò của cô là mười bốn đứa nhỏ, chân đất, má đỏ hồng vì gió núi.
Cạnh nhà công vụ, bên suối, có một chiếc guồng nước bằng tre rất lớn, cao gấp ba người. Những ống nứa buộc quanh vành guồng, nước suối đẩy cánh guồng quay, ống nứa múc nước đổ vào máng dẫn lên mấy thửa ruộng bậc thang gần đó.
Người trong bản nói chiếc guồng có từ đời ông bà, năm nào cũng thay tre, thay nứa, chưa năm nào ngưng quay. Ban ngày Nhung hay ngồi trên tảng đá nhìn guồng quay, nghe tiếng kẽo kẹt đều đều, thấy lòng yên ả lạ.
Phía trên con suối, cao hơn nữa, có một dải ruộng bậc thang bỏ hoang. Cỏ tranh mọc kín, bờ ruộng sạt lở, máng dẫn nước gãy từng khúc. Già làng nói đó là ruộng của một bản cũ, người ta dời đi từ lâu lắm, không ai còn làm.
Tiếng guồng quay ngược
Một đêm đầu tháng, Nhung thức giấc lúc hai giờ sáng vì tiếng guồng nghe khác lạ. Vẫn tiếng kẽo kẹt, nhưng nhịp ngược, như người kéo đàn nhị đảo cung. Cô cầm đèn pin ra cửa.
Chiếc guồng đang quay ngược. Nước suối vẫn chảy xuôi, đập vào cánh guồng, nhưng vành guồng lại quay ngược lên, chậm rãi, như có bàn tay khổng lồ nào đó đang xoay. Những ống nứa múc nước không đổ vào máng cũ, mà đổ vào một máng khác Nhung chưa từng thấy, dẫn thẳng lên dải ruộng bỏ hoang.
Cô đứng nhìn, lạnh cả người. Trong ánh trăng, máng dẫn nước chạy ngoằn ngoèo lên núi, nối liền, không gãy khúc nào. Nước chảy róc rách trong máng, lấp lánh như dải bạc.
Sáng ra, chiếc guồng quay xuôi như thường. Máng nước lạ không còn. Nhung leo lên dải ruộng bỏ hoang. Cỏ tranh đã được phát quang một thửa, bờ ruộng đắp lại phẳng phiu, nước trong ruộng mấp mé, bùn non mịn màng như vừa được ai cày bừa.
Ruộng xanh trong một đêm
Đêm nào guồng cũng quay ngược. Sáng nào Nhung lên xem cũng thấy thêm một thửa ruộng được dọn. Rồi một sáng, cả dải ruộng xanh mướt lúa non, cây lúa đã cao tới mắt cá chân, như được cấy từ cả tháng trước.
Nhung kể với già làng. Ông nghe xong lặng thinh, hút thuốc lào rất lâu. Rồi ông kể, bản cũ trên đó, hồi ông còn bé, có một cô giáo người dưới xuôi lên dạy chữ. Cô ở với bản nhiều năm, dạy hết lứa này tới lứa khác. Người bản thương cô lắm, năm nào cũng để riêng một thửa ruộng tốt nhất cấy lúa nuôi cô.
Rồi một năm mưa lũ, núi lở, bản cũ phải dời đi nơi khác. Người già không chịu đi, ở lại với ruộng, với mồ mả tổ tiên, rồi lần lượt mất đi theo năm tháng. Cô giáo năm ấy về xuôi, không bao giờ quay lại.
Già làng nhìn Nhung, nói chậm rãi, có lẽ người bản cũ tưởng cô giáo quay về. Họ cấy lúa nuôi cô như ngày xưa.
Bóng người trên ruộng bậc thang
Đêm đó Nhung không ngủ. Gần hai giờ sáng, guồng lại quay ngược. Cô khoác áo, cầm đèn, leo lên dải ruộng. Sương núi dày đặc, gió lạnh buốt.
Trên những thửa ruộng, trong sương, có rất nhiều bóng người đang cúi lom khom. Người làm cỏ, người đắp bờ, người dắt trâu. Họ làm việc lặng lẽ, không đèn đuốc, không tiếng nói. Áo quần họ là kiểu áo chàm thêu tay đã bạc, đầu quấn khăn.
Một bà cụ ngẩng lên nhìn Nhung. Mặt bà mờ trong sương, nhưng Nhung thấy rõ bà mỉm cười, cúi đầu chào, như học trò chào cô giáo. Rồi tất cả lần lượt dừng tay, đứng thẳng dậy, cúi đầu chào cô.
Nhung đứng giữa bờ ruộng, nước mắt chảy ròng. Cô không sợ nữa. Cô cúi đầu đáp lễ, nói khẽ, con cảm ơn bà con, con sẽ dạy chữ cho tụi nhỏ dưới bản thật tốt. Sương dày lên, khi tan đi, ruộng chỉ còn lúa xanh rì rào trong gió.
Những bó đuốc tiễn đưa
Mùa ấy, lúa trên dải ruộng bỏ hoang chín vàng. Nhung xin phép già làng cho học trò lên gặt, chia gạo cho cả bản, nấu một bữa cơm mới mời mọi người. Phần còn lại cô để riêng, đem lên thắp nhang ở đầu dải ruộng.
Nhung dạy ở điểm trường ấy ba năm. Năm nào dải ruộng cũng tự xanh, tự chín. Chiếc guồng nước những đêm trăng vẫn quay ngược, kẽo kẹt, như một lời chào.
Ngày Nhung chuyển về xuôi, bản tiễn cô ra tận đường lớn. Chiếc xe khách lăn bánh trên con đường đèo lúc chập tối. Nhung ngoái nhìn lại thung lũng.
Trên dải ruộng bậc thang phía trên con suối, hàng trăm bó đuốc bỗng sáng lên trong bóng tối, xếp thành từng hàng dọc theo bờ ruộng, như những người đứng thẳng hàng tiễn khách. Ánh đuốc sáng mãi cho tới khi xe khuất sau khúc cua. Năm sau, người bản nhắn cho cô, chiếc guồng nước đã thôi quay ngược, còn dải ruộng thì cỏ tranh mọc lại xanh um, như chưa từng có ai cấy lúa.
Câu hỏi thường gặp
Guồng nước hoạt động như thế nào?
Guồng nước là bánh xe lớn bằng tre hoặc gỗ đặt bên dòng suối, dòng nước chảy đẩy các cánh làm bánh xe quay. Những ống nứa gắn quanh vành múc nước lên cao rồi đổ vào máng dẫn tới ruộng, không cần dùng điện hay sức người.
Ruộng bậc thang được làm như thế nào?
Người dân miền núi đào đắp sườn đồi thành từng bậc phẳng có bờ giữ nước, nước được dẫn từ khe suối chảy dần từ bậc trên xuống bậc dưới. Làm và giữ ruộng bậc thang đòi hỏi rất nhiều công sức qua nhiều thế hệ.
Vì sao những ruộng bậc thang bị bỏ hoang nhanh chóng trở lại thành rừng?
Khi không còn người đắp bờ, dẫn nước và làm cỏ, mưa lũ làm bờ sạt lở, cỏ dại và cây bụi mọc lấn rất nhanh. Chỉ vài năm, dấu vết ruộng có thể bị che lấp gần hết.
Vì sao truyện ma miền núi hay gắn với sương mù?
Sương mù làm cảnh vật mờ ảo, che khuất và biến đổi hình dạng mọi thứ, khiến người ta dễ thấy bóng người hoặc ảo ảnh. Ở vùng núi, sương xuống dày vào ban đêm và sáng sớm nên rất hay xuất hiện trong truyện kể.
Truyện về người xưa trả ơn người dạy chữ có ý nghĩa gì?
Những truyện như vậy nói về lòng biết ơn và sự gắn bó giữa người dạy chữ với cộng đồng mà họ phục vụ. Nó cũng là cách tôn vinh những người đã đem con chữ tới những vùng xa xôi.
