Câu hò của Quân vừa dứt thì từ bên kia sông vọng lại một giọng con gái trong như nước, đáp lại từng chữ, sắc sảo mà duyên dáng, trong khi bờ bên kia chỉ là một bãi bồi bỏ trống không có nhà nào.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, con sông và làng quê trong truyện đều do mình đặt ra, những câu hò cũng do mình viết. Bạn ra bến, đứng cạnh Quân lúc chiều tà nhé.
Chàng trai thích hò
Quân hai mươi hai tuổi, học xong cao đẳng thì về quê phụ ba mẹ làm vườn ở một làng ven con sông lớn. Cậu có giọng tốt, từ nhỏ đã thích nghe ông nội hò, thuộc làu cả trăm câu. Bạn bè cùng tuổi lên thành phố hết, chiều chiều Quân ra bến ngồi một mình, cất giọng hò cho đỡ buồn.
Bến sông làng Quân rộng, bên kia là một bãi bồi dài, cỏ lau mọc um tùm. Hồi xưa bên đó cũng có một xóm nhỏ, nhưng sau một trận lũ lớn, người ta dời hết lên chỗ cao. Giờ bãi bồi chỉ có cỏ, có cò, chiều chiều trâu của ai đó thả ăn.
Một chiều đầu hè, Quân hò một câu ông nội dạy, câu hò trêu cô gái bên kia sông. Tiếng hò của cậu vang ra mặt nước, lan sang bờ bên kia. Rồi Quân ngẩn người. Từ bên kia sông, giữa đám cỏ lau, có tiếng con gái hò đáp lại.
Giọng cô gái trong trẻo, ngân dài, chữ nào ra chữ nấy. Cô đáp đúng ý câu hò của Quân, lại còn trêu ngược lại cậu, rằng anh bên này giọng to mà ruộng cỏ mọc đầy bờ. Quân bật cười, nghĩ chắc cô gái nào đó đi chăn trâu bên đó.
Một mùa hè đối đáp
Từ đó, chiều nào Quân cũng ra bến hò. Chiều nào cô gái bên kia cũng đáp. Hai người đối đáp đủ thứ, từ chuyện ruộng vườn, chuyện mưa nắng, tới chuyện trêu chọc nhau. Cô gái hò hay lắm, nhanh trí lắm, nhiều câu Quân phải nghĩ cả buổi mới đáp lại được.
Quân chưa bao giờ thấy mặt cô. Cậu nhìn sang bên kia sông, chỉ thấy đám lau phất phơ. Có lần cậu hỏi qua câu hò, rằng em ở xóm nào, nhà có giàn bầu hay giàn mướp. Cô gái đáp lại, rằng em ở bên kia con nước, nhà em lợp bằng mây.
Quân kể chuyện với ông nội. Ông nghe cậu hò lại mấy câu cô gái đáp thì ngồi lặng thinh. Ông nói, mấy câu này ông nghe hồi trẻ, của người bên xóm bãi bồi. Mà xóm đó dời đi mấy chục năm rồi, giờ bên đó làm gì có ai.
Quân không tin. Cậu chèo xuồng sang bãi bồi mấy lần, đi khắp đám lau. Không có nhà, không có người, chỉ có dấu chân trâu và mấy con cò trắng. Chiều hôm đó, đứng ngay giữa bãi bồi, cậu hò một câu. Lần đầu tiên, không có ai đáp lại.
Lời hẹn rạng đông
Quân về lại bến bên này, lòng buồn rười rượi. Chiều hôm sau cậu ra bến hò, giọng không còn vui. Cô gái bên kia sông lại đáp, giọng cũng buồn. Cô hò rằng anh qua chi tìm, em không ở chỗ anh tìm, em ở chỗ anh nghe.
Quân hò hỏi, vậy làm sao anh gặp được em. Có một khoảng lặng rất dài. Gió thổi qua mặt sông, cò bay ngang. Rồi cô gái hò đáp, giọng run run, rạng đông mai anh ra bến, em qua sông.
Đêm đó Quân không ngủ. Cậu ra bến từ lúc ba giờ sáng, ngồi trên bậc đá, nhìn sang bên kia. Sương xuống dày đặc, mặt sông trắng xoá. Gần năm giờ, trời bắt đầu hửng. Trong sương, có tiếng mái chèo khua nước rất khẽ.
Một chiếc xuồng nhỏ từ bên kia sông chèo sang. Quân đứng bật dậy, tim đập thình thịch. Chiếc xuồng cập bến. Người bước lên không phải một cô gái trẻ. Đó là một bà cụ gầy, tóc bạc, lưng còng, mặc áo bà ba màu đất, tay chống mái chèo làm gậy.
Người hò bên kia sông
Bà cụ nhìn Quân, cười hiền. Bà không nói gì, chỉ chỉ vào cổ họng mình, rồi lắc đầu. Quân hiểu, bà không nói được. Bà lấy từ trong túi áo ra một tờ giấy gấp tư đã ố vàng, đưa cho cậu.
Trong tờ giấy là mấy dòng chữ nắn nót. Bà kể bà là người xóm bãi bồi năm xưa, hồi trẻ là người hò hay nhất xóm, chiều nào cũng ra bến hò đối đáp với trai làng bên này. Năm hai mươi tuổi, bà bị bệnh nặng, khỏi bệnh thì mất giọng, không bao giờ nói được nữa. Rồi lũ về, xóm dời lên chỗ cao, bà theo con cháu ở xóm mới cách đó mấy cây số.
Bà viết rằng mấy chục năm nay, chiều nào bà cũng ra bờ sông ở xóm mới, ngồi nhìn về phía bãi bồi cũ, hò thầm trong bụng. Không thành tiếng, chỉ thầm thôi. Mùa hè này, bà nghe gió đưa sang tiếng một chàng trai hò những câu ngày xưa, bà mừng quá, hò đáp lại trong lòng. Bà không ngờ con sông mang được tiếng hò thầm của bà sang tới bờ bên này.
Cuối thư, bà viết, bà già rồi, sợ không còn mấy mùa hè. Bà muốn gặp người đã đối đáp với bà, để cảm ơn, vì đã mấy chục năm rồi bà mới được hò lại một mùa trọn vẹn. Quân đọc xong, ngẩng lên. Bà cụ đang nhìn cậu, mắt rưng rưng mà miệng vẫn cười.
Câu hò không ai đáp
Quân ngồi với bà cụ trên bậc đá tới khi mặt trời lên. Cậu hò cho bà nghe hết những câu ông nội dạy. Bà ngồi nghe, tay gõ nhẹ lên đầu gối theo nhịp, môi mấp máy theo từng chữ mà không thành tiếng. Lúc về, bà vỗ vai cậu một cái, rồi chèo xuồng đi khuất vào sương.
Chiều hôm đó, Quân ra bến hò. Bên kia sông không ai đáp. Chiều hôm sau cũng vậy. Cả tuần không có tiếng hò nào vọng lại. Quân hỏi thăm sang xóm mới, người ta nói bà cụ đã yếu lắm, nằm một chỗ, nhưng chiều nào cũng bắt con cháu mở cửa sổ quay về phía sông.
Cuối mùa hè, người ta báo tin bà cụ đã đi, đi êm ả trong một buổi chiều có gió từ sông thổi vào. Quân theo ông nội sang thắp nhang. Trên bàn thờ có một tấm ảnh đen trắng, một cô gái tóc dài, đội nón lá, đứng trên bến, tay khum bên miệng như đang cất tiếng hò.
Từ đó, chiều nào Quân cũng ra bến hò. Bên kia sông không bao giờ có tiếng đáp nữa. Nhưng Quân vẫn hò, chừa khoảng lặng sau mỗi câu, đủ dài để một người hò thầm trong bụng có thể đáp lại. Có những chiều gió đổi chiều, cậu nghe trong tiếng lau xào xạc bên kia sông, rất khẽ, như có ai đang ngân nốt cuối của một câu hò, thật dài, rồi tắt.
Câu hỏi thường gặp
Hò đối đáp là gì?
Hò đối đáp là lối hát dân gian trong đó hai bên, thường là nam và nữ, lần lượt hò những câu trêu ghẹo, đố đố hoặc bày tỏ tình cảm và bên kia phải đáp lại cho khéo. Lối hò này phổ biến ở nhiều vùng sông nước khắp Việt Nam.
Vì sao tiếng hát vang xa trên mặt sông?
Mặt nước phẳng phản xạ âm thanh tốt, ít vật cản, và vào buổi chiều tối không khí sát mặt nước thường mát hơn lớp trên, khiến âm thanh có xu hướng uốn cong lại gần mặt nước và truyền xa hơn.
Vì sao làng xóm ven sông đôi khi phải di dời?
Lũ lớn và sạt lở bờ sông có thể làm mất đất ở, nhà cửa, nên người dân phải dời lên vùng cao hơn. Những bãi bồi ven sông thay đổi theo mùa nước nên không phải lúc nào cũng an toàn để sinh sống.
Những câu hò dân gian được truyền lại như thế nào?
Phần lớn câu hò được truyền miệng qua nhiều thế hệ, người lớn hò cho người nhỏ nghe trong lúc làm việc, chèo đò hay sinh hoạt. Nhiều câu hò cũng được người hò ứng tác tại chỗ, tuỳ theo hoàn cảnh và người đối đáp.
Vì sao truyện về tiếng hát vọng từ xa lại gợi cảm giác buồn?
Tiếng hát vọng từ nơi không thấy người hát gợi cảm giác xa cách, gần mà không chạm tới được. Trong truyện kể, nó thường tượng trưng cho những tình cảm và ký ức đã qua mà vẫn còn vang vọng.
