Trên khúc sông ấy, người ta bảo đêm nào cá về đầy vó thì đừng vội mừng, cứ nhìn lên đầu bè trước đã, xem mình có đang ngồi một mình không.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này hoàn toàn hư cấu, con sông, chiếc vó bè và người kéo vó đều do mình đặt ra. Bạn tắt bớt đèn, nghe tiếng nước vỗ vào mạn bè cùng mình nhé.
Chiếc vó bè giữa dòng
Anh Lực làm nghề kéo vó đã gần mười năm. Chiếc bè của anh kết bằng tre cây to, buộc phao nhựa xanh bên dưới, giữa bè dựng một cái chòi lá vừa đủ một người nằm. Cái vó vuông mỗi cạnh dài hơn sải tay ba người, treo trên cần tre, kéo lên hạ xuống bằng một cái tời gỗ quay tay.
Bè neo giữa khúc sông rộng, cách bờ chừng một tiếng gọi. Ban ngày anh ngủ ở nhà, chập tối mới chèo xuồng ra bè, treo ngọn đèn nhỏ ở đầu bè cho cá theo ánh sáng mà tụ về. Cứ chừng nửa giờ anh quay tời kéo vó một lần, nhặt cá bỏ vào khoang lưới ngâm dưới nước.
Nghề vó là nghề của người kiên nhẫn. Có đêm kéo hai chục mẻ mà chỉ được ít tép riu, có đêm trúng con nước thì cá linh, cá chốt nhảy lách tách đầy đáy vó. Anh Lực quen với cả hai, quen luôn cái im lặng của sông lúc hai ba giờ sáng, khi tiếng côn trùng trên bờ cũng thưa dần.
Vợ anh hay dặn, ngồi bè đêm thì đừng nghĩ ngợi linh tinh, buồn ngủ thì cứ ngủ, cá không chạy đi đâu mất. Anh cười, bảo anh ngồi bè mười năm chưa thấy gì lạ ngoài con rái cá hay lên bè trộm cá.
Đốm lửa đỏ ở đầu bè
Đêm đầu tiên anh thấy nó là một đêm cuối tháng, trời không trăng. Anh vừa quay tời hạ vó xuống, ngồi châm điếu thuốc thì thấy ở phía đầu bè, chỗ ngọn đèn không rọi tới, có một đốm lửa đỏ nhỏ như hạt đậu, sáng lên rồi mờ đi, sáng lên rồi mờ đi, đúng nhịp của một người đang rít thuốc.
Anh nheo mắt nhìn. Một cái bóng ngồi khom trên mép bè, hai đầu gối co lên, quay mặt ra sông. Không rõ áo quần, không rõ dáng người già hay trẻ, chỉ thấy một khối tối hơn bóng đêm, và đốm lửa thuốc lập loè trước chỗ đáng lẽ là khuôn mặt.
Anh Lực gọi một tiếng, hỏi ai đó. Cái bóng không quay lại. Có mùi thuốc lá rê bay theo gió tới, hăng và ngai ngái, thứ thuốc mà ông nội anh ngày xưa hay vấn. Anh với tay lấy đèn pin, rọi thẳng về đầu bè. Ánh đèn chỉ chiếu lên mấy cây tre ướt và một vũng nước nhỏ đọng trên mặt tre.
Anh tắt đèn pin. Đốm lửa đỏ lại hiện ra, đúng chỗ cũ. Anh ngồi yên, tim đập thình thịch, rồi run tay quay tời kéo vó lên. Mẻ vó ấy nặng đến mức cần tre cong oằn xuống. Cá trắng lấp lánh đầy đáy, nhiều hơn cả một đêm làm thường ngày.
Những mẻ vó đầy bất thường
Từ đêm ấy, cái bóng đến đều đặn. Không phải đêm nào cũng có, nhưng cứ đêm nào thấy đốm lửa đỏ ở đầu bè thì đêm ấy cá về như có ai lùa. Anh Lực đem cá ra chợ sớm, bạn hàng hỏi anh trúng ở đâu mà nhiều thế, anh chỉ cười trừ.
Ban đầu anh sợ. Lâu dần anh quen, rồi anh mong. Chiều nào chèo xuồng ra bè, anh cũng thấy mình nhìn về đầu bè trước tiên. Có đêm cái bóng không tới, anh ngồi tới sáng, kéo vó mỏi tay mà chỉ được lưng thúng tép, trong bụng thấy hụt hẫng như đợi bạn mà bạn không sang.
Anh để ý thấy vài điều. Cái bóng chỉ đến khi anh đã tắt đèn pin và chỉ còn ngọn đèn dầu nhỏ. Nó không bao giờ quay lại phía anh. Và sau mỗi đêm nó ngồi, chỗ mép bè ấy luôn có một vũng nước, dù cả đêm trời không mưa, sóng cũng không đánh lên tới đó.
Có lần anh kể với ông cụ kéo vó già ở bè bên kia sông. Ông cụ nghe xong im một lúc lâu, rồi chỉ nói một câu: có ai ngồi cùng thì cứ để người ta ngồi, đừng hỏi han, đừng mời mọc. Anh hỏi vì sao. Ông cụ lắc đầu, quay đi vá lưới.
Chén rượu mời người ngồi đầu bè
Một đêm cuối năm, trời trở rét. Gió bấc thổi ngược dòng, nước sông lạnh buốt. Cái bóng lại ngồi ở đầu bè, đốm lửa đỏ lập loè. Anh Lực mang theo chai rượu nếp nhà nấu để ngồi bè cho ấm. Rượu vào, anh thấy lòng mình mềm ra, nghĩ tới những mẻ vó đầy, nghĩ tới người bạn câm lặng này đã cho anh bao nhiêu.
Anh rót một chén rượu, đặt lên một miếng ván, đẩy về phía đầu bè. Anh nói, giọng hơi run vì lạnh và vì men: mời anh một chén cho ấm, bao lâu nay cảm ơn anh. Đốm lửa đỏ dừng lại. Không sáng lên, cũng không tắt. Nó treo đứng giữa không trung như một con mắt đỏ đang nhìn.
Rồi cái bóng quay lại. Lần đầu tiên sau bao nhiêu đêm. Anh Lực không thấy mặt, chỉ thấy khối tối ấy xoay về phía mình thật chậm, và mùi thuốc lá rê bỗng đặc quánh, lẫn với mùi bùn sông lạnh. Ngọn đèn dầu ở đầu bè chao một cái rồi tắt phụt.
Anh Lực không nhớ chuyện gì xảy ra sau đó. Anh chỉ nhớ cảm giác chiếc bè chòng chành như có ai đang bước rất nặng trên mặt tre, từng bước, từng bước, đi về phía chòi lá nơi anh ngồi. Rồi tất cả tối đen.
Chiếc bè trôi về bến nhà
Anh tỉnh dậy vì tiếng vợ gọi. Trời đã sáng bạch. Anh nằm trong chòi lá, chăn đắp ngay ngắn tới ngực. Anh ngồi dậy, nhìn ra ngoài, và thấy cây bần quen thuộc trước cửa nhà mình. Chiếc bè đang nằm sát bến nhà anh, cách chỗ neo giữa sông cả một quãng dài.
Vợ anh hỏi sao lại chèo bè về giữa đêm, bè to thế ai mà chèo nổi. Anh không trả lời được. Anh đi một vòng quanh bè. Dây neo vẫn buộc chặt vào cọc tre, nút buộc còn nguyên, nhưng đầu kia của sợi dây chỉ thả lửng dưới nước, không buộc vào đâu cả.
Cái vó treo trên cần, trống trơn, lưới khô cong như chưa từng nhúng nước. Khoang cá ngâm dưới bè cũng trống. Chỉ có chén rượu anh rót đêm qua nằm ở đầu bè, cạn sạch, úp sấp xuống mặt tre, cạnh một nhúm tàn thuốc lá rê đã nguội.
Từ đó anh Lực vẫn kéo vó, nhưng chưa bao giờ trúng mẻ nào đầy nữa. Anh cũng không neo bè giữa sông nữa, chỉ đậu sát bến nhà. Thế nhưng vợ anh kể, những đêm không trăng, nhìn từ cửa sổ ra, chị vẫn thấy ở đầu chiếc bè đậu trước nhà một đốm lửa đỏ lập loè, sáng lên rồi mờ đi, rất kiên nhẫn, như người đang đợi ai đó ra ngồi cùng.
Câu hỏi thường gặp
Nghề kéo vó trên sông là nghề gì?
Kéo vó là cách đánh bắt cá bằng một tấm lưới vuông căng trên khung tre, hạ xuống nước rồi kéo lên theo từng mẻ. Ở nhiều vùng sông nước, người ta dựng vó trên bè hoặc trên bờ, treo đèn ban đêm để cá tôm theo ánh sáng tụ về.
Vì sao nhìn mặt nước ban đêm hay thấy bóng người?
Trong bóng tối, mắt người thiếu thông tin nên não tự lấp chỗ trống bằng những hình quen thuộc nhất, mà hình quen thuộc nhất là dáng người. Ánh đèn chao, sương mỏng và mặt nước phản chiếu càng làm những khối tối có vẻ như đang cử động.
Đốm sáng nhấp nháy trên sông đêm có thể là gì?
Có thể là đèn của thuyền khác ở xa, ánh đèn bờ bên kia phản chiếu qua sóng, đom đóm, hoặc đơn giản là mắt mỏi sau nhiều giờ nhìn vào một điểm sáng. Khi nhìn chằm chằm một đốm sáng nhỏ trong bóng tối, ta còn có cảm giác nó tự lắc lư dù nó đứng yên.
Vì sao truyện ma hay có lời dặn đừng mời mọc người lạ?
Nhiều truyện dân gian có ý rằng mời một kẻ không rõ là ai vào nhà, vào mâm cơm hay chén rượu là mở một cánh cửa. Đó là cách người xưa nói về sự dè dặt với điều mình không hiểu, và về những món lợi đến quá dễ dàng.
Ngồi bè đêm trên sông cần chú ý gì cho an toàn?
Nên mặc áo phao, không uống rượu khi ở một mình trên bè, mang đèn pin và điện thoại sạc đầy, báo cho người nhà giờ ra giờ về. Mùa rét cần giữ ấm vì gió trên sông lạnh hơn trên bờ rất nhiều, người mệt và say dễ trượt chân.
