Người thư sinh áo xanh đứng trước cổng nhà mình sau bao năm xa cách, gọi vợ, và người vợ vừa trông thấy chàng đã đánh rơi chiếc nia, lùi lại, run rẩy như gặp ma.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyện Diệp Sinh trong Liêu Trai Chí Dị của Bồ Tùng Linh. Đây là truyện văn chương cổ, ngắn, buồn, và có một cú lật mà nhiều người cho là bản gốc của kiểu truyện hồn ma không biết mình đã chết. Mình kể lại bằng lời mình.
Tài cao mà phận mỏng
Ngày xưa có một chàng thư sinh họ Diệp, văn hay chữ tốt nổi tiếng một vùng. Ai đọc văn chàng cũng phải gật gù. Vậy mà chàng thi mãi không đỗ. Kỳ này trượt, kỳ sau lại trượt. Tóc chàng bạc dần theo những tờ bảng vàng không có tên mình.
Có một vị quan tri huyện mới về nhậm chức tên là Đinh Thừa Hạc. Ông đọc được văn của Diệp Sinh, kinh ngạc, cho mời tới gặp, đối đãi như bạn quý. Ông giúp đỡ chàng tiền bạc, khuyến khích chàng tiếp tục ôn thi.
Kỳ thi ấy, ai cũng tin Diệp Sinh sẽ đỗ. Ông Đinh còn hứa sẽ tới chúc mừng. Nhưng khi bảng treo lên, lại không có tên chàng.
Diệp Sinh về nhà, nằm bẹp. Nỗi thất vọng chồng lên nỗi xấu hổ với ân nhân khiến chàng đổ bệnh nặng, gầy rộc như que củi, cả tháng không dậy nổi.
Lời hẹn với ân nhân
Đúng lúc ấy, ông Đinh bị cách chức, phải về quê. Ông gửi thư cho Diệp Sinh, mời chàng cùng đi, hứa để chàng dạy học cho con trai mình. Diệp Sinh gắng gượng viết thư trả lời rằng mình đang bệnh, xin ông đi trước.
Ông Đinh không nỡ đi. Ông chờ. Ít lâu sau, một hôm Diệp Sinh tự tìm tới, nói bệnh đã đỡ, xin đi theo. Ông Đinh mừng rỡ, cùng chàng lên đường.
Về quê ông Đinh, Diệp Sinh dạy con trai ông học. Cậu bé vốn học kém, nhưng dưới tay chàng tiến bộ nhanh lạ thường. Chàng dạy cậu cả những bài văn chính mình từng viết. Vài năm sau, cậu con trai ông Đinh đi thi đỗ ngay.
Ông Đinh nói: tài của cậu mà phải để con ta đỗ trước, thật uổng. Ông bỏ tiền giúp Diệp Sinh đi thi tiếp. Lần này, chàng đỗ cử nhân.
Ngày về làng
Đỗ đạt rồi, Diệp Sinh muốn về thăm quê. Ông Đinh sắm sửa áo mũ, cho người đưa chàng về. Chàng ngồi trên ngựa, áo xanh mới tinh, lòng rộn ràng nghĩ tới lúc gặp lại vợ con sau ngần ấy năm.
Về tới đầu làng, cảnh vật như cũ mà như xa lạ. Chàng tới trước cổng nhà, thấy cỏ mọc đầy lối, hàng rào xiêu vẹo. Vợ chàng đang ở trong sân.
Chàng gọi. Người vợ ngẩng lên, thấy chàng thì tái mặt, đánh rơi chiếc nia, lùi lại từng bước. Chàng ngạc nhiên hỏi sao lại sợ. Nàng run rẩy nói: chàng đã mất từ lâu rồi. Nhà nghèo, chưa lo được chôn cất, quan tài vẫn còn đặt trong nhà.
Diệp Sinh đứng sững. Chàng nói: không thể nào, ta vừa đỗ cử nhân, ta đang đứng đây. Nhưng chàng bước vào nhà, và thấy cỗ quan tài phủ bụi đặt ở góc phòng, đúng như lời vợ.
Chiếc áo nằm lại
Truyện kể rằng Diệp Sinh nhìn cỗ quan tài rất lâu. Rồi chàng ngã xuống. Khi người vợ dám lại gần, nàng chỉ thấy bộ áo mũ của người đỗ đạt nằm phẳng phiu trên nền đất, đôi giày còn đặt ngay ngắn. Không còn ai bên trong.
Hóa ra từ cái ngày chàng gượng viết thư cho ông Đinh, chàng đã không qua khỏi cơn bệnh. Người tìm tới ông Đinh, người dạy con ông học, người đi thi và đỗ đạt, là hồn của chàng. Hồn ấy vì một lời hẹn với ân nhân, vì một giấc mộng đỗ đạt chưa thành, mà không biết mình đã chết.
Ông Đinh nghe tin thì khóc ròng. Ông lo chôn cất cho bạn chu đáo, giúp đỡ vợ con chàng, và cho con trai Diệp Sinh ăn học. Có bản kể đứa con ấy sau này cũng đỗ đạt.
Bồ Tùng Linh viết ở cuối truyện một đoạn bình rất dài và rất đau, như thể đang viết cho chính mình.
Truyện của người thi trượt
Bồ Tùng Linh thi cử lận đận gần như suốt đời. Ông đỗ tú tài sớm, nổi tiếng văn hay, nhưng thi cử nhân bao nhiêu lần cũng không đỗ, mãi tới năm hơn bảy mươi tuổi mới được danh hiệu cống sinh. Vì vậy, nhiều người đọc Diệp Sinh như đọc tâm sự của chính tác giả.
Nỗi đau trong truyện không nằm ở hồn ma. Nó nằm ở một người tài, cả đời sống vì một kỳ thi, tới mức chết rồi vẫn phải đi thi cho xong, đỗ rồi mới được yên. Và nằm ở tình tri kỷ của ông Đinh, người duy nhất thật sự tin chàng.
Kiểu truyện hồn ma không biết mình đã chết về sau xuất hiện rất nhiều trong văn học và điện ảnh thế giới. Diệp Sinh là một trong những bản kể sớm và cảm động nhất.
Nếu bạn từng trượt một kỳ thi, từng thấy mình cố gắng mà không được đền đáp, có lẽ bạn sẽ hiểu chàng áo xanh đứng trước cổng nhà. Và mong bạn có một người bạn như ông Đinh.
Câu hỏi thường gặp
Diệp Sinh có phải truyện ma đáng sợ không?
Không hẳn. Đây là truyện ma buồn, gần với bi kịch nhân sinh. Không có cảnh rùng rợn nào, chỉ có cú lật ở cuối khiến người đọc nhận ra nhân vật chính đã chết từ lâu.
Thi cử nhân thời xưa là gì?
Thời phong kiến Trung Hoa và Việt Nam, người học phải qua các kỳ thi để làm quan. Thi hương đỗ thì gọi là cử nhân, rồi mới được thi hội, thi đình. Rất nhiều người tài thi suốt đời không đỗ, như chính Bồ Tùng Linh.
Vì sao Bồ Tùng Linh hay viết về thư sinh?
Vì chính ông là một thư sinh nghèo, làm thầy đồ, thi cử lận đận. Thư sinh là nhân vật ông hiểu rõ nhất, và qua họ ông nói được nỗi niềm của tầng lớp học trò không gặp thời.
Vì sao truyện hồn ma không biết mình chết lại ám ảnh?
Vì nó đảo ngược góc nhìn: người kể hay người đọc đồng hành với nhân vật như người sống, rồi đột ngột phát hiện sự thật. Cảm giác ấy chạm tới nỗi sợ sâu xa của con người: liệu mình có hiểu đúng hoàn cảnh của chính mình không.
Vì sao ngày xưa quan tài có khi để trong nhà lâu?
Trong xã hội xưa, nhà nghèo có khi phải tạm quàn để chờ chọn ngày, chờ có tiền lo đất và lễ an táng. Chi tiết này trong truyện cho thấy cảnh nghèo khó của gia đình Diệp Sinh sau khi chàng mất.
