Trong cả cuốn Liêu Trai đầy hồ ly và ma nữ, có một cô gái được nhớ tới không phải vì nhan sắc hay phép thuật, mà vì tiếng cười, thứ tiếng cười trong veo tới mức người nghe vừa ngượng vừa không giận nổi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyện Anh Ninh trong Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh, một tác phẩm văn học cổ Trung Hoa. Đây là truyện kỳ ảo chứ không phải chuyện có thật, và là một trong những truyện ấm áp nhất của Liêu Trai.
Cành hoa ngày Nguyên tiêu
Truyện kể có chàng thư sinh tên Vương Tử Phục, mồ côi cha từ nhỏ, sống với mẹ. Chàng thông minh, học giỏi, nhưng tính tình còn ngây thơ. Một năm vào ngày hội đèn Nguyên tiêu, người anh họ họ Ngô rủ chàng ra ngoại thành chơi.
Đang đi, Vương gặp một cô gái dắt theo một nữ tì, tay cầm một cành hoa mai. Dung nhan cô tươi như hoa, nụ cười không dứt trên môi. Vương nhìn không chớp mắt. Cô gái đi ngang qua, nói với nữ tì một câu, rồi cười khúc khích, đánh rơi cành hoa xuống đất mà đi.
Vương nhặt cành hoa lên, đứng ngẩn ngơ. Về nhà, chàng giấu cành hoa dưới gối, nằm lì không ăn không uống, ngày một gầy đi. Mẹ chàng lo sợ, mời thầy thuốc cũng không ăn thua.
Người anh họ hỏi mãi mới biết chuyện. Để chàng yên lòng, Ngô nói bừa rằng đã dò ra, cô gái ấy là em họ của hai người, nhà ở trong núi phía tây nam, cách chừng ba mươi dặm, chưa hứa gả cho ai. Vương mừng rỡ, bệnh khỏi dần, ngày ngày chờ anh họ đi mai mối. Nhưng Ngô vốn chỉ bịa ra, nên mãi không thấy tin.
Ngôi nhà trong núi
Chờ mãi không được, Vương cầm cành hoa đã khô, một mình đi về phía núi tây nam. Đi chừng ba mươi dặm, núi non trùng điệp, đường mòn hút vào thung lũng. Chàng thấy một xóm nhỏ, nhà cửa thưa thớt, có một ngôi nhà tường đá, trong vườn trồng đầy hoa.
Từ trong vườn vọng ra tiếng cười. Vương nhìn qua hàng rào, thấy chính cô gái ngày Nguyên tiêu đang cầm một bông hoa cài lên tóc. Thấy chàng, cô lại cười, chạy vào nhà.
Vương đứng ngoài cổng từ trưa tới chiều, không dám gọi. Cuối cùng một bà cụ già chống gậy ra hỏi. Nghe chàng kể tên họ, bà cụ nói hóa ra là cháu của em gái bà, tức là mẹ chàng và bà là chị em. Bà mời chàng vào nhà, dọn cơm, gọi cô gái ra chào.
Cô gái tên là Anh Ninh. Vừa bước ra, chưa nói được câu nào, cô đã che miệng cười. Bà cụ mắng nhẹ, cô cố nín, nín được một lúc lại phá lên cười, cười tới mức phải chạy ra ngoài, rồi đứng ngoài cửa vẫn còn nghe tiếng cười như chuông gió.
Cô gái không biết ngượng
Vương ở lại nhà bà cụ mấy ngày. Anh Ninh ngây thơ như một đứa trẻ. Chàng đưa cho cô cành hoa khô, nói giữ nó từ ngày Nguyên tiêu vì yêu người cầm hoa. Cô ngạc nhiên hỏi, họ hàng với nhau, yêu thương là chuyện thường, cần gì phải giữ một cành hoa. Chàng giải thích tình yêu vợ chồng khác tình anh em, cô lại hỏi khác chỗ nào, rồi cười ngặt nghẽo.
Bà cụ ngỏ ý gửi Anh Ninh về cho mẹ Vương lo việc dựng vợ gả chồng. Vương mừng như mở cờ. Anh Ninh theo chàng về, đi suốt dọc đường vẫn cười. Mẹ Vương thấy cô xinh đẹp, nhưng nghe kể chuyện thì sinh nghi: người chị gái lấy chồng họ Tần của bà đã mất từ rất lâu rồi.
Người anh họ Ngô nghe chuyện, sửng sốt kể rằng ông Tần, chồng người dì, ngày trước từng có quan hệ với một hồ ly. Sau khi ông mất, hồ ly sinh một đứa con gái, gửi lại cho nhà họ Tần nuôi. Mọi người nhìn nhau. Anh Ninh vẫn đứng đó, nghe xong, lại cười.
Mẹ Vương cho người lên núi tìm. Ở chỗ ngôi nhà tường đá chỉ có cỏ hoang và hoa dại, không nhà, không người. Dù vậy, thấy Anh Ninh hiền lành, chăm chỉ, chẳng làm hại ai, bà vẫn cho hai người thành hôn.
Tiếng cười tắt và giọt nước mắt
Về làm dâu, Anh Ninh vẫn cười. Cười khi dâng trà, cười khi trồng hoa, cười cả trong lễ cưới khiến khách khứa không làm lễ nổi. Nhưng tiếng cười của cô không ai ghét được, cả xóm ai cũng quý. Cô trồng hoa khắp sân, khắp mái hiên, tới mức nhà Vương thành một khu vườn.
Một lần, có gã hàng xóm thấy cô trèo lên cây hái hoa, tưởng cô có ý với mình, đến hẹn hò. Anh Ninh chỉ cười, chỉ chỗ hẹn. Gã đến, ôm lấy cái bóng ở góc tường, hóa ra là một khúc gỗ, bên trong có con bọ cạp đốt cho một trận. Trong nguyên tác, kết cục của gã còn nặng nề hơn, và nhà gã kiện lên quan. Quan xử Anh Ninh không có lỗi, nhưng mẹ chồng mắng cô một trận, bảo cười như thế có ngày rước họa.
Từ hôm ấy, Anh Ninh không cười nữa. Ai trêu thế nào cô cũng không cười. Nhưng một đêm, cô ngồi bên chồng mà khóc. Lần đầu tiên chàng thấy cô khóc.
Anh Ninh kể, mẹ đẻ của cô là hồ ly. Khi mẹ đi, cô được gửi cho mẹ ma, chính là bà cụ trong núi, vợ ông Tần, nuôi nấng mười mấy năm. Bà mẹ ma cô đơn, nằm một mình trong núi, không ai thờ cúng. Cô xin chồng tìm mộ bà, đưa về chôn cạnh ông Tần, để bà không còn lẻ loi. Cô nói, bao năm cười đùa là vì cô chưa có ai để nhờ việc này.
Đứa trẻ hay cười
Vương nghe lời vợ. Hai vợ chồng lên núi, tìm được nấm mộ bà cụ giữa rừng cây, đưa về chôn cất chung với ông Tần. Đêm ấy, bà cụ hiện về trong giấc mơ của Vương, cảm ơn, rồi đi.
Từ đó, mỗi năm vào tiết Hàn thực, hai vợ chồng lên mộ thắp hương. Anh Ninh vẫn không cười như ngày trước. Cô lặng lẽ hơn, dịu dàng hơn, chăm chút vườn hoa trước nhà như chăm một kỷ niệm.
Một năm sau, Anh Ninh sinh một bé trai. Đứa bé không sợ người lạ, ai bế nó cũng cười, cười giòn tan, cười không dứt, khiến cả nhà ai cũng phải cười theo. Người trong xóm bảo, đứa trẻ giống mẹ y hệt.
Vậy là tiếng cười của Anh Ninh không mất. Nó chỉ đi sang một người khác, như cành hoa mai ngày Nguyên tiêu năm nào, rơi xuống đất rồi được một bàn tay khác nhặt lên giữ gìn.
Câu hỏi thường gặp
Liêu Trai chí dị là sách gì?
Liêu Trai chí dị là tập truyện ngắn kỳ ảo của Bồ Tùng Linh, nhà văn Trung Hoa thời nhà Thanh, gồm khoảng bốn trăm chín mươi truyện về hồ ly, ma quỷ, thần tiên và người thường. Nhiều truyện dùng thế giới kỳ ảo để nói về tình người và phê phán thói đời.
Vì sao Anh Ninh được coi là một trong những truyện hay nhất Liêu Trai?
Truyện xây dựng một nhân vật rất sống động chỉ qua tiếng cười, ngây thơ mà hiếu thảo, kỳ lạ mà gần gũi. Truyện có yếu tố ma, hồ ly nhưng không đáng sợ, mà nói về tình mẫu tử, lòng biết ơn và cái giá của việc phải sống cho vừa khuôn phép.
Vì sao truyện ma Liêu Trai thường có ma hiền?
Bồ Tùng Linh hay dùng ma quỷ, hồ ly để làm nổi bật lòng người. Nhiều nhân vật không phải người lại sống tình nghĩa hơn người thật. Cách kể này giúp tác giả nói những điều về xã hội mà khó nói thẳng.
Hồ ly trong văn hóa Trung Hoa mang ý nghĩa gì?
Hồ ly được hình dung là loài sống lâu có thể tu luyện hóa người, có khi gây hại, có khi tình nghĩa. Trong Liêu Trai, hồ ly thường là những người con gái thông minh, chung tình. Hình ảnh này khác với cáo chín đuôi đáng sợ trong một số truyền thuyết khác.
Vì sao tiếng cười lại được dùng để kể truyện ma?
Tiếng cười tạo ra sự tương phản: trong một thế giới đầy chuyện ma, một cô gái chỉ biết cười trở nên vừa lạ vừa đáng yêu. Tiếng cười cũng là cách nhân vật đối mặt với số phận buồn của mình, khiến lúc cô ngừng cười, người đọc thấy nặng lòng hơn mọi cảnh rùng rợn.
