Người mua cầm một chiếc đèn lồng nhỏ, cúi sát xuống tấm vải trải dưới đất, soi một chiếc bình cổ, và người bán ngồi trong bóng tối không để lộ mặt, chỉ khẽ giơ mấy ngón tay ra hiệu giá, không nói một lời nào.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Đêm nay mình kể về chợ quỷ ở Bắc Kinh xưa. Đây là những khu chợ trời có thật trong lịch sử, còn những chuyện ma quanh nó thì là lời đồn và truyền thuyết. Mình sẽ kể cả hai phần, và cuối cùng cùng nhau xem vì sao một khu chợ lại mang cái tên đáng sợ như vậy.
Phiên chợ họp trong bóng tối
Vào cuối thời nhà Thanh và những năm đầu thế kỷ hai mươi, ở Bắc Kinh có một kiểu chợ rất lạ. Chợ không họp ban ngày như những khu chợ khác. Chợ họp từ khoảng nửa đêm, kéo dài tới khi trời tờ mờ sáng, rồi tan rất nhanh, như chưa từng có ai ở đó.
Những khu chợ ấy thường mọc lên ở các bãi đất trống, gần chân tường thành hoặc gần các cổng thành. Người bán không có sạp, chỉ trải một tấm vải xuống đất, bày hàng lên. Ánh sáng duy nhất là những chiếc đèn lồng nhỏ, đèn dầu leo lét trong tay người mua.
Người dân gọi những khu chợ ấy là chợ quỷ. Cái tên ấy khiến người nghe rùng mình, và quả thật quanh nó có rất nhiều lời đồn. Nhưng trước khi nói tới lời đồn, mình kể bạn nghe một phiên chợ quỷ diễn ra như thế nào.
Người đi chợ phải dậy từ nửa đêm, xách đèn lồng ra bãi. Trong bóng tối, chỉ thấy những cái bóng ngồi xổm, những đốm sáng nhỏ di chuyển chậm rãi. Không ai gọi mời, không ai rao hàng. Cả khu chợ đông người mà lặng lẽ lạ thường.
Mua bán không cần nhìn mặt
Hàng hoá ở chợ quỷ rất tạp nham. Có đồ cổ, đồ sứ, tranh chữ, đồ đồng, quần áo cũ, đồ dùng gia đình, cả những món đồ quý giá hiếm thấy. Người mua phải soi đèn thật sát, tự phán đoán món đồ thật hay giả, mới hay cũ.
Cách mặc cả cũng đặc biệt. Theo lời kể, người ta ít khi nói giá thành tiếng. Người mua và người bán có khi thoả thuận bằng ngón tay, có khi nắm tay nhau trong tay áo, ra hiệu bằng cách bấm ngón. Người đứng xung quanh không biết món đồ được bán với giá bao nhiêu.
Người bán thường không để lộ mặt. Họ ngồi quay lưng về phía đèn, đội mũ thấp, quàng khăn kín. Mua xong, người mua cũng nhanh chóng đi, không hỏi han gì thêm. Có một luật ngầm: đã mua thì không được đòi trả lại, mua phải đồ giả là do mắt mình kém.
Rồi khi phía đông hửng sáng, người bán gói hàng lại, đứng dậy, tản đi mỗi người một ngả. Chỉ trong chốc lát, bãi đất trống lại trống trơn, chỉ còn vài mẩu giấy vụn, vài que đèn cháy dở. Người qua đường buổi sáng không biết đêm qua nơi ấy đã có cả một khu chợ.
Những lời đồn về chợ quỷ
Quanh những khu chợ kỳ lạ ấy, lời đồn mọc lên như nấm. Người ta kể có kẻ đi chợ quỷ mua được một chiếc áo lụa đẹp, về nhà mới thấy áo lạnh như băng, đêm đêm có tiếng khóc trong rương. Hỏi ra mới biết chiếc áo được lột từ một ngôi mộ cổ.
Có chuyện kể người bán hàng ở chợ quỷ chính là ma. Họ ngồi trong bóng tối để không ai thấy họ không có bóng. Khi trời sáng, họ tan đi cùng sương. Có người mua hàng trả bằng tiền thật, sáng ra người bán mở túi thì chỉ thấy tiền giấy vàng mã.
Lại có chuyện ngược lại. Người mua là ma, trả bằng những đồng tiền cổ lạnh ngắt, sáng ra người bán mở túi thì thấy toàn tro. Truyện kể như vậy, nghe qua giống những truyện chợ âm phủ ở nhiều nơi khác ở châu Á.
Còn có lời đồn rằng ở chợ quỷ, ai lỡ gọi to tên mình thì sẽ có một bàn tay lạnh vỗ vai, và từ đó người ấy mang theo một cái bóng không phải của mình. Những lời đồn ấy càng khiến người dân e dè, chỉ những ai gan dạ hoặc có việc riêng mới dám đi chợ quỷ.
Vì sao lại gọi là chợ quỷ
Vậy đâu là sự thật đằng sau cái tên ấy. Những người nghiên cứu về đời sống Bắc Kinh xưa đưa ra một số cách giải thích rất đời thường. Cách thứ nhất đơn giản nhất: chợ họp trong bóng tối, người đi lại lặng lẽ như bóng ma, nên gọi là chợ quỷ.
Cách giải thích thứ hai liên quan tới nguồn gốc hàng hoá. Thời ấy loạn lạc, nhiều gia đình quyền quý sa sút. Con cháu họ phải bán dần đồ gia truyền để sống. Vì sĩ diện, họ không dám bán giữa ban ngày, nên mang ra chợ đêm, che mặt, bán lặng lẽ cho không ai nhận ra.
Cách thứ ba thì kém đẹp đẽ hơn. Một phần hàng hoá ở chợ quỷ là đồ không rõ nguồn gốc, có thể là đồ trộm cắp hoặc đồ đào trộm từ mộ cổ. Người bán cần bóng tối để không bị nhận mặt, người mua cũng không muốn hỏi nhiều.
Có lẽ chính cách giải thích thứ ba đã đẻ ra những chuyện ma về áo lấy từ mộ cổ. Một chiếc áo lụa có nguồn gốc mờ ám, qua miệng người đời, dễ dàng trở thành chiếc áo bị ám. Truyện ma, đôi khi, là cách người ta nói về những điều không tiện nói thẳng.
Chợ quỷ hôm nay
Theo thời gian, những phiên chợ quỷ dần biến mất hoặc chuyển thành chợ đồ cũ, chợ đồ cổ họp ban ngày, có quản lý. Nhưng cái tên chợ quỷ vẫn còn lưu lại trong ký ức người dân và trong văn chương, như một lát cắt về đời sống thành phố xưa.
Không chỉ Bắc Kinh, nhiều thành phố ở châu Á từng có những phiên chợ trời họp lúc tờ mờ sáng, buôn bán đồ cũ, đồ không rõ nguồn gốc. Ở mỗi nơi, chúng đều mang theo một lớp sương bí ẩn và những lời đồn na ná nhau.
Điều thú vị là con người ở mọi nơi đều có xu hướng gắn bóng tối với cõi âm. Một khu chợ lặng lẽ trong đêm, người không thấy mặt người, hàng không rõ chủ, tất cả đều là chất liệu hoàn hảo để trí tưởng tượng thêm vào những hồn ma.
Nên nếu một ngày bạn ghé một khu chợ đồ cũ và thấy một món đồ cổ đẹp mà rẻ bất ngờ, đừng nghĩ ngay tới ma. Hãy nghĩ tới chuyện món đồ ấy đã qua bao nhiêu tay, mang theo bao nhiêu câu chuyện, và vì sao người bán lại muốn bán nó đi vội đến thế.
Câu hỏi thường gặp
Chợ quỷ ở Bắc Kinh xưa là gì?
Đó là những khu chợ trời họp từ khoảng nửa đêm tới rạng sáng, chủ yếu buôn bán đồ cũ, đồ cổ, hàng hoá không rõ nguồn gốc. Chợ họp trong bóng tối, tan trước bình minh nên được dân gian gọi là chợ quỷ.
Vì sao người ta mua bán ở chợ quỷ mà không nói giá thành tiếng?
Theo lời kể, người mua và người bán thường thoả thuận bằng cách ra hiệu ngón tay hoặc nắm tay trong tay áo. Cách này giữ kín giá cả và thân phận người giao dịch, phù hợp với không khí kín đáo của chợ đêm.
Những chuyện ma về chợ quỷ có thật không?
Đó là truyền thuyết và lời đồn dân gian. Nhiều chuyện có thể bắt nguồn từ việc hàng hoá có nguồn gốc mờ ám, như đồ lấy từ mộ cổ, được kể lại theo hướng siêu nhiên.
Vì sao bóng tối hay gắn với cõi âm trong văn hoá dân gian?
Bóng tối khiến con người không nhìn rõ, dễ cảm thấy bất an và tưởng tượng. Ban đêm là lúc người sống nghỉ ngơi, nên nhiều nền văn hoá cho rằng đó là thời gian của những thực thể khác, của ma quỷ và linh hồn.
Chợ âm phủ ở Việt Nam và chợ quỷ Trung Hoa có gì giống nhau?
Cả hai đều họp vào ban đêm, ánh sáng mờ, gắn với lời đồn về người đã khuất và tiền giấy vàng mã. Tuy nhiên chợ quỷ Bắc Kinh là chợ trời buôn bán thực sự, còn nhiều chợ âm phủ trong truyện Việt mang tính truyền thuyết hoặc phong tục tưởng nhớ.
