Trên mẹt tre có một cái nút áo bằng đồng, một chiếc dép cao su đứt quai, một cây bút máy nắp vàng, và nằm giữa chúng, chiếc lược sừng gãy một răng mà bà Thoa đã đánh rơi ở bến đò hai mươi năm trước, ngày đưa mẹ đi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay hư cấu, làng quê, phiên chợ và những người trong truyện đều do mình nghĩ ra. Truyện lấy bối cảnh những năm tám mươi, khi người ta còn đi chợ bằng đôi chân và đôi quang gánh, từ lúc gà gáy canh tư.
Đi chợ từ canh tư
Bà Thoa năm ấy ngoài bốn mươi, sống ở một làng ven sông miền Bắc. Những năm tám mươi, nhà nghèo, chồng ốm, ba đứa con nhỏ, bà gánh rau ra chợ huyện bán từ tờ mờ sáng. Chợ huyện cách làng chừng tám cây số, bà phải đi từ canh tư mới kịp phiên.
Bà quen đường lắm. Qua cánh đồng, qua con đê, qua bến đò ngang, rồi theo con đường đất đỏ tới chợ. Đi trong sương, chỉ có tiếng gà gáy xa xa, tiếng quang gánh kẽo kẹt, tiếng chân đất bước trên đường ướt.
Sáng hôm ấy, sương dày đặc khác thường. Bà Thoa đi qua con đê thì không nhìn thấy gì nữa, chỉ một màu trắng đục. Bà cứ theo cảm giác mà bước. Đi mãi, đi mãi, bà không thấy bến đò đâu. Thay vào đó, bà nghe tiếng người lao xao.
Trước mặt bà, trong sương, hiện ra một phiên chợ. Chợ nhỏ, chừng mấy chục người bán, ngồi trên đất, bày hàng trên mẹt tre, trên lá chuối. Không có đèn, nhưng sương sáng mờ mờ như có trăng. Bà Thoa chưa bao giờ thấy chợ này, dù đã đi con đường này hai mươi năm.
Những mẹt hàng kỳ lạ
Bà Thoa tò mò, gánh rau đi vào. Lạ thay, người bán ở đây không bán rau, không bán gạo, không bán cá. Mỗi mẹt bày những món đồ lặt vặt, cũ kỹ. Một cái nút áo bằng đồng. Một chiếc dép cao su đứt quai. Một cây bút máy nắp vàng. Một chùm chìa khoá gỉ.
Bà hỏi một bà cụ bán hàng, những thứ này bán cho ai. Bà cụ cười, bảo bán cho người đã đánh mất chúng. Ai đánh rơi cái gì, ở đâu, lúc nào, rồi cũng có ngày nó trôi về chợ này. Người tìm tới được chợ thì mua lại, không tìm tới thì thôi.
Bà Thoa nhìn quanh. Có một ông lão đang cầm cây bút máy nắp vàng, tay run run, như vừa tìm lại được thứ quý giá nhất đời. Có một cô gái trẻ ôm chiếc khăn tay thêu hoa, khóc thút thít. Người nào ra khỏi chợ cũng ôm một món đồ cũ trong tay.
Bà Thoa định đi tiếp, nghĩ mình chẳng đánh mất gì quý. Rồi mắt bà dừng lại ở một mẹt tre nhỏ ở góc chợ. Giữa đống đồ lặt vặt, có một chiếc lược sừng màu nâu sẫm, gãy một răng ở đầu. Bà đứng sững.
Chiếc lược sừng của mẹ
Đó là chiếc lược của mẹ bà. Mẹ dùng nó chải tóc mỗi sáng, suốt mấy chục năm. Răng gãy là do hồi bà Thoa còn bé, nghịch làm rơi xuống sân gạch. Mẹ không mắng, chỉ nhặt lên, bảo gãy một răng vẫn chải được, con ạ.
Hai mươi năm trước, mẹ bà mất. Hôm đưa tang, đoàn người qua bến đò, bà Thoa ôm chiếc lược trong túi áo, định đặt vào quan tài cho mẹ. Nhưng xuống đò, bà vấp ngã, chiếc lược rơi xuống sông. Bà khóc suốt, lặn tìm mãi không thấy.
Bà Thoa quỳ xuống trước mẹt tre, cầm chiếc lược lên. Nó vẫn còn mùi dầu dừa, mùi tóc mẹ. Bà hỏi người bán hàng, một bà cụ đội khăn mỏ quạ, cái lược này bao nhiêu. Bà cụ nhìn bà, rồi nói, cái này không bán bằng tiền.
Bà cụ bảo, đồ ở chợ này trả bằng một thứ của người mua. Thứ gì mình mang theo, quý nhất trong lúc ấy. Bà Thoa nhìn xuống gánh rau, nhìn túi áo có mấy đồng bạc lẻ, nhìn đôi tay chai sạn. Bà không có gì quý cả.
Thứ phải trả
Bà cụ bán hàng chỉ vào gánh rau. Bà bảo, gánh rau này, chị định bán lấy tiền mua thuốc cho chồng phải không. Bà Thoa giật mình, gật đầu. Bà cụ bảo, vậy thì chị cứ giữ gánh rau. Thứ chị trả là thời gian. Một năm tuổi của chị, đổi lấy cái lược.
Bà Thoa run lên. Một năm tuổi, nghe như không nhiều, mà như rất nhiều. Bà nghĩ tới chồng ốm, tới ba đứa con nhỏ. Bà còn phải sống lâu, phải nuôi con khôn lớn. Bà nhìn chiếc lược trong tay, nhìn mãi, rồi đặt nó xuống mẹt.
Bà bảo, cháu không đổi được, bà ạ, mẹ cháu mà biết cháu đổi tuổi lấy cái lược, mẹ cháu buồn lắm. Bà cụ bán hàng im lặng một lúc lâu. Rồi bà mỉm cười, một nụ cười hiền mà quen thuộc lạ thường, như nụ cười bà Thoa đã thấy ở đâu đó rất lâu rồi.
Bà cụ cầm chiếc lược lên, đưa cho bà Thoa. Bà bảo, câu trả lời ấy là đủ rồi, con cầm lấy đi. Bà Thoa nhận lấy chiếc lược. Ngón tay bà chạm vào tay bà cụ. Bàn tay ấy lạnh, nhưng mềm, và có một vết sẹo nhỏ ở mu bàn tay, chỗ mẹ bà bị bỏng nước sôi năm xưa.
Bến đò trong nắng sớm
Bà Thoa ngẩng lên nhìn gương mặt dưới chiếc khăn mỏ quạ. Sương bỗng dày lên, cuộn trắng xoá. Bà gọi, mẹ ơi. Không ai trả lời. Khi sương tan, bà thấy mình đang đứng ở bến đò ngang, gánh rau vẫn trên vai, chiếc lược sừng nằm trong tay.
Ông lái đò gọi, chị Thoa ơi, sao đứng ngẩn ngơ thế, lên đò đi kẻo muộn chợ. Bà Thoa bước lên đò, tay vẫn nắm chặt chiếc lược. Mặt trời đã lên, nắng sớm lấp lánh trên mặt sông, chỗ hai mươi năm trước bà đánh rơi chiếc lược.
Sáng hôm ấy, bà bán hết gánh rau sớm hơn mọi ngày, giá lại được hơn. Bà mua thuốc cho chồng, mua thêm cân thịt cho các con. Chồng bà uống thuốc, mấy tháng sau thì khoẻ lại. Bà không bao giờ kể với ai về phiên chợ trong sương.
Chiếc lược sừng, bà dùng chải tóc mỗi sáng, như mẹ ngày xưa. Bà sống tới chín mươi tuổi, con cháu đầy nhà. Trước khi mất, bà dặn con gái út, chiếc lược này, khi mẹ đi, con đặt vào tay mẹ, để mẹ mang trả cho bà ngoại. Lần này, con nhớ đừng đánh rơi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chợ quê ngày xưa họp từ rất sớm?
Người nông dân phải đi bộ nhiều cây số, gánh hàng nặng, nên phải đi từ khi trời còn tối để kịp phiên chợ. Chợ họp sớm còn để hàng tươi như rau, cá được bán khi còn ngon, và để người bán kịp về làm đồng.
Lược sừng là gì?
Lược sừng là lược làm từ sừng trâu hoặc sừng bò, được cưa, mài, đánh bóng thủ công. Lược sừng bền, không gây tĩnh điện, được nhiều thế hệ phụ nữ Việt dùng. Làng nghề làm lược sừng có từ lâu đời ở miền Bắc.
Vì sao đồ vật của người mẹ lại quý giá đến vậy?
Đồ dùng hằng ngày của mẹ gắn với những ký ức thân thuộc nhất: dáng mẹ chải tóc, mùi tóc mẹ, giọng mẹ. Khi mẹ mất, những đồ vật ấy trở thành cầu nối với ký ức về mẹ, nên được trân trọng hơn bất cứ món quý giá nào.
Mô típ đổi tuổi thọ lấy điều ước có phổ biến không?
Có. Nhiều truyện cổ tích và truyện kỳ ảo kể về việc nhân vật được đề nghị đổi tuổi thọ, sức khoẻ hay một thứ quý giá để lấy điều mình mong muốn. Thường thì nhân vật biết từ chối mới là người được ban thưởng.
Vì sao sương mù hay xuất hiện trong truyện ma?
Sương mù che khuất cảnh vật, làm mất phương hướng và khiến những hình ảnh quen thuộc trở nên lạ lẫm. Nó tạo cảm giác ranh giới giữa thế giới thật và thế giới khác bị xoá nhoà, rất hợp cho những cuộc gặp gỡ kỳ lạ.
