Bạn có bao giờ tỉnh dậy giữa đêm ở một nơi xa lạ, nhìn lên vách và thấy một cái bóng không giống bóng người, nhưng lại chính là bóng của người vừa mời bạn bữa tối?
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết Rokurokubi, người đàn bà cổ dài trong văn hóa dân gian Nhật Bản. Đây là truyền thuyết, có nhiều dị bản, mình kể theo khung truyện quán trọ quen thuộc bằng lời của mình, nhẹ nhàng thôi, không có gì máu me.
Quán trọ cuối con dốc
Truyện kể vào thời xưa ở Nhật Bản, có một người bán hàng rong đi bộ qua vùng núi để sang làng bên kia. Trời tối sớm vì mưa, đường dốc trơn, anh không kịp qua đèo. Đi một quãng, anh thấy ánh đèn của một quán trọ nhỏ nép bên sườn núi.
Bà chủ quán là một người đàn bà chừng ba mươi, dáng thanh, tóc búi gọn, ăn nói nhỏ nhẹ. Bà mời anh vào, dọn cho một bát cơm nóng, đĩa rau núi luộc, bát canh tương. Quán vắng, chỉ có mình anh là khách. Bà chủ quán sống một mình, chồng đã mất từ lâu.
Ăn xong, bà trải nệm cho anh trong căn phòng chiếu cạnh phòng bà, giữa hai phòng chỉ ngăn bằng một tấm vách giấy. Bà để lại trong phòng anh một chiếc đèn giấy nhỏ, thắp bằng dầu, ánh vàng ấm áp. Anh nằm xuống, nghe mưa rơi trên mái, chẳng mấy chốc ngủ say.
Gần nửa đêm, anh tỉnh giấc vì khát nước. Đèn trong phòng vẫn cháy. Phòng bên cạnh cũng có đèn, ánh sáng hắt qua vách giấy. Và trên tấm vách ấy, anh thấy bóng của bà chủ quán.
Chiếc bóng trên vách giấy
Bà nằm ngủ, thân người in bóng nằm im trên vách. Nhưng từ đôi vai ấy, chiếc cổ của bà đang dài ra. Chậm rãi, uốn lượn, như một sợi khói, như một con rắn đang trườn. Cổ vươn lên khỏi gối, vươn qua đầu nằm, vươn lên trần, mỗi lúc một dài thêm.
Người bán hàng nằm cứng đờ, không dám thở mạnh. Cái đầu ở cuối chiếc cổ dài ấy lắc lư nhẹ, như đang tìm kiếm thứ gì. Rồi nó dừng lại bên ngọn đèn dầu trong phòng bà, cúi xuống. Anh nghe tiếng chép chép rất khẽ. Cái đầu đang liếm dầu đèn.
Ngọn đèn chao, bóng trên vách giấy rung rinh, kéo dài méo mó. Liếm xong, chiếc cổ không thu lại ngay. Nó tiếp tục vươn, chậm chạp, dọc theo mép vách, về phía phòng anh.
Anh nhắm chặt mắt, kéo chăn trùm kín đầu, cầu cho trời mau sáng. Anh nghe tiếng vách giấy sột soạt như có thứ gì cọ vào. Anh ngửi thấy mùi dầu đèn đến rất gần. Rồi mọi thứ im lặng.
Buổi sáng như chưa có gì xảy ra
Không biết anh thiếp đi lúc nào. Khi mở mắt, nắng sớm đã rọi qua khe cửa kéo. Ngoài vườn chim hót, sương tan trên những lùm cây. Anh rón rén nhìn sang. Bà chủ quán đang ngồi ở hiên, tóc búi gọn, cổ bình thường như mọi người phụ nữ khác.
Bà mời anh ăn sáng, hỏi anh ngủ có ngon không, mưa đêm qua có lạnh không. Giọng bà vẫn nhỏ nhẹ, ánh mắt vẫn hiền. Anh ấp úng nói ngon lắm. Rồi anh để ý ngọn đèn dầu trong phòng bà, dầu đã cạn trơ đáy, dù đêm qua lúc anh vào thì đèn còn đầy.
Bà chủ quán cũng nhìn chiếc đèn, khẽ cau mày, nói như tự nhủ: lạ thật, dạo này đèn nhà mình hao dầu quá, đêm nào cũng cạn. Rồi bà lại cười, đi châm thêm dầu.
Anh hiểu ra một điều khiến anh còn sợ hơn cả đêm qua. Bà không hề biết. Bà không biết mỗi đêm khi mình ngủ, cổ mình dài ra, đi lang thang khắp nhà. Anh trả tiền, cảm ơn, rồi vội vàng lên đường, không dám ngoái lại.
Rokurokubi và cái đầu bay
Trong văn hóa dân gian Nhật Bản, yêu quái cổ dài như bà chủ quán gọi là Rokurokubi. Truyện kể về nó rất nhiều trong các tập truyện kỳ quái thời Edo. Điểm đáng sợ của Rokurokubi không nằm ở việc nó hại người, mà ở chỗ trông nó hoàn toàn bình thường vào ban ngày. Nhiều dị bản kể chính người mang lời nguyền cũng không biết, hoặc chỉ mơ hồ thấy những giấc mơ lạ.
Có dị bản cho rằng đó là lời nguyền vì tội lỗi của chính người ấy, hoặc của chồng, của cha mẹ. Có dị bản coi đó như một chứng bệnh lạ. Cũng có dị bản kể Rokurokubi là yêu quái thật sự, cố tình giả làm người để dọa người đi đường.
Gần với Rokurokubi là một loại khác gọi là Nukekubi, mà cái đầu không chỉ dài ra mà rời hẳn khỏi thân, bay đi lúc nửa đêm. Nhà văn Lafcadio Hearn, người viết lại nhiều truyện ma Nhật Bản cho độc giả phương Tây, có một truyện nổi tiếng về loại yêu quái đầu bay này, dù ông đặt tên truyện là Rokurokubi.
Nghe tới đây, có thể bạn đã thấy quen. Đúng vậy, truyền thuyết ma lai của Việt Nam, cái đầu bay đi trong đêm còn thân nằm lại, có nét rất giống. Những hình tượng tương tự cũng có mặt ở nhiều nơi khác tại Đông Nam Á, cho thấy nỗi sợ về một thân thể không còn trọn vẹn khi ngủ là nỗi sợ chung của nhiều dân tộc.
Những ngọn đèn hao dầu
Vì sao lại là dầu đèn? Thời xưa, dầu thắp đèn ở Nhật thường làm từ dầu cá hoặc dầu thực vật, là thứ quý và có mùi. Chi tiết yêu quái lén liếm dầu đèn biến một chuyện vặt trong nhà, dầu hao không rõ lý do, thành một bí ẩn rợn người.
Có người còn cho rằng hình ảnh chiếc cổ dài sinh ra từ chính những ngọn đèn ấy. Ánh đèn dầu chập chờn hắt bóng người đang ngủ lên vách giấy, bóng có thể kéo dài, méo mó, uốn éo khi ngọn lửa lay. Một người mới tỉnh giấc, mắt nhắm mắt mở, nhìn thấy cảnh ấy thì rất dễ tưởng tượng ra một chiếc cổ đang vươn dài.
Truyền thuyết Rokurokubi vì vậy vừa là truyện ma, vừa là chuyện về ánh sáng, bóng tối và những căn phòng ngăn nhau chỉ bằng một tấm giấy mỏng, nơi người ta nghe được hơi thở của nhau mà không bao giờ biết hết về nhau.
Người bán hàng rong trong truyện về sau không bao giờ đi con đường núi ấy nữa. Nhưng người ta kể rằng quán trọ nhỏ vẫn sáng đèn mỗi tối, và bà chủ quán vẫn đều đặn đi mua dầu đèn ở chợ dưới chân núi, mỗi lần mua nhiều hơn một chút, vẫn than rằng không hiểu sao đèn nhà mình hao dầu thế.
Câu hỏi thường gặp
Rokurokubi khác Nukekubi thế nào?
Rokurokubi là yêu quái có chiếc cổ dài ra khi ngủ nhưng đầu vẫn gắn với thân. Nukekubi là loại mà cái đầu rời hẳn khỏi thân bay đi. Hai loại hay bị nhầm lẫn với nhau, kể cả trong một số tác phẩm văn học viết lại truyện ma Nhật Bản.
Truyền thuyết Rokurokubi xuất hiện từ khi nào?
Những truyện về Rokurokubi được kể nhiều trong các tập truyện kỳ quái và tranh vẽ yêu quái thời Edo ở Nhật Bản. Những người vẽ yêu quái thời ấy đã góp phần làm hình ảnh người đàn bà cổ dài trở nên quen thuộc trong văn hóa đại chúng.
Vì sao bóng người trên vách lại trông méo mó đáng sợ?
Ngọn đèn dầu nhỏ và gần, khi lửa lay thì bóng đổ lên vách bị kéo dài, co lại, biến dạng liên tục. Vách giấy hơi gợn cũng làm bóng méo đi. Người mới thức giấc chưa tỉnh hẳn rất dễ nhìn những hình bóng ấy thành thứ kỳ dị.
Vì sao nhiều nền văn hóa có truyện đầu người bay đêm?
Giấc ngủ là lúc con người yếu thế nhất, không kiểm soát được bản thân. Nhiều nền văn hóa hình dung rằng khi ngủ, một phần của người có thể rời đi. Truyện đầu bay là cách cụ thể hóa nỗi sợ ấy, và cũng là nỗi sợ về những người quanh mình mà ta tưởng đã hiểu rõ.
Có nên tin những lời đồn ai đó là yêu quái không?
Không. Trong lịch sử, những lời đồn kiểu này từng làm khổ nhiều người vô tội, nhất là phụ nữ sống một mình hay người có bệnh lạ. Truyền thuyết nên được nghe như truyện kể, còn với người thật, hãy đối xử bằng sự hiểu biết và tử tế.
