Có một phiên chợ ở vùng Kinh Bắc mà người đi chợ không được soi đèn vào mặt nhau, không được trả giá, không được gọi tên nhau to, vì người ta tin trong đám đông lặng lẽ ấy, có những người đã đi xa trở về.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Đêm nay không phải truyện hư cấu mà là một phong tục có thật và những truyền thuyết quanh nó. Phần phong tục mình kể theo những điều được ghi chép và người địa phương kể lại, còn phần giai thoại thì là truyền thuyết, nghe như nghe chuyện cổ thôi nhé.
Phiên chợ một năm chỉ họp một đêm
Phiên chợ ấy thường được gọi là chợ Âm Dương, họp ở làng Ó, một làng cổ của vùng Kinh Bắc, nay thuộc thành phố Bắc Ninh. Chợ không họp hằng ngày, cũng không họp theo phiên năm ngày như chợ quê thường thấy. Mỗi năm, chợ chỉ họp đúng một đêm.
Đêm ấy rơi vào dịp đầu xuân, từ khoảng nửa đêm mùng bốn tới rạng sáng mùng năm tháng Giêng âm lịch. Khi gà gáy, trời hửng sáng, chợ tan. Người dân nói vui rằng đó là phiên chợ của cả người sống lẫn người đã khuất, nên mới có cái tên âm dương.
Không ai biết chắc chợ có từ bao giờ. Người làng nói chợ đã có từ rất lâu, đời trước truyền đời sau, qua bao nhiêu biến động vẫn không bỏ. Nhiều năm gần đây, khách thập phương tìm về rất đông, nên chợ có phần đông vui và sáng sủa hơn ngày xưa.
Nhưng cái hồn của phiên chợ thì vẫn ở những lời dặn. Người đi chợ âm dương phải biết luật, vì đó không phải một phiên chợ để buôn bán kiếm lời. Đó là phiên chợ để gặp gỡ, để tưởng nhớ, và để xin một chút may mắn cho năm mới.
Những lời dặn của chợ âm dương
Lời dặn đầu tiên là ánh sáng. Ngày xưa, chợ không có đèn điện, người bán chỉ thắp đèn dầu, ngọn nến nhỏ, có khi chỉ một que hương đỏ lập loè. Người ta tin ánh sáng mờ là để người đã khuất cũng dám tới, và người sống không nên soi đèn vào mặt người lạ.
Lời dặn thứ hai là không trả giá. Người bán nói bao nhiêu thì người mua đưa bấy nhiêu, có khi người mua đưa thừa, người bán cũng không trả lại. Mua bán ở đây là để lấy may, mua được món gì cũng coi là lộc đầu năm, tranh cãi chuyện tiền bạc thì mất cái lộc ấy.
Hàng hoá ở chợ cũng đơn sơ. Có trứng luộc, bánh kẹo, hoa quả, vàng hương, vài món đồ ăn quê. Nhiều người kể, ngày xưa người ta còn mang ra chợ những món đồ cũ trong nhà để bán, như một cách gửi lại cho ai đó cần dùng.
Lời dặn thứ ba là nói khẽ. Người ta đi chợ lặng lẽ, ít ai gọi tên nhau to. Theo lời các cụ, gọi to tên một người ở chợ âm dương thì có khi người quay lại không phải người mình gọi. Đây là lời dặn dân gian, nghe để biết, không phải để sợ.
Những giai thoại về nguồn gốc
Quanh nguồn gốc của chợ có nhiều giai thoại khác nhau, và mình nói rõ là chưa có giai thoại nào được xác nhận. Một chuyện kể rằng vùng đất này xưa từng là bãi chiến trường, nhiều người ngã xuống không về được với gia đình, nên dân làng họp chợ đêm để những linh hồn ấy có nơi gặp người thân.
Một giai thoại khác, được kể nhiều hơn, là chuyện tình. Chuyện kể có một chàng trai trong làng mất người vợ trẻ. Thương nhớ quá, đêm đầu năm chàng ra bãi đất đầu làng ngồi khóc. Và trong ánh sáng mờ, chàng gặp lại người vợ, hai người trò chuyện tới khi gà gáy.
Từ đó, người làng tin rằng đêm ấy là đêm cõi âm và cõi dương gần nhau nhất. Ai có người thân đã mất, ra chợ đêm ấy, biết đâu sẽ gặp được, dù chỉ là thoáng qua một bóng người quen giữa đám đông.
Những giai thoại này có lẽ đã được thêm thắt qua nhiều đời kể. Nhưng điểm chung của chúng thì rất rõ: chợ âm dương không sinh ra từ nỗi sợ, mà sinh ra từ lòng nhớ thương người đã khuất, và mong muốn được gặp lại họ một lần.
Đi chợ để gặp người đã khuất
Người lớn tuổi trong vùng hay kể những chuyện nghe như truyện ma, nhưng giọng kể lại rất hiền. Có người bảo đã mua một quả trứng của một bà cụ, về nhà mới nhớ ra bà cụ giống hệt bà nội. Có người kể đã đứng cạnh một người đàn ông lạ, có mùi thuốc lào giống y bố mình.
Không ai kể những chuyện ấy để doạ người nghe. Họ kể như kể một niềm an ủi. Trong cái tối mờ của phiên chợ, giữa những bóng người không rõ mặt, ai cũng có thể là người thân của ai, và người ta cho phép mình tin như vậy một đêm.
Cũng vì thế mà người đi chợ thường cư xử nhẹ nhàng. Họ không chen lấn, không cãi cọ, mua bán xong thì cảm ơn nhau. Người ta bảo, mình không biết người đứng cạnh mình là ai, nên phải đối xử với ai cũng như với người thân.
Đó là phần đẹp nhất của truyền thuyết này. Nó biến một phiên chợ thành một buổi gặp mặt giữa những người còn sống, những người đã đi xa, và cả những người lạ, tất cả đứng chung dưới một thứ ánh sáng mờ, không ai phải tỏ ra mình là ai.
Chợ âm dương hôm nay
Ngày nay, chợ âm dương đã thành một nét văn hoá được nhiều người biết tới. Mỗi năm, khách thập phương đổ về rất đông, có năm chợ chật kín người. Đèn điện, đèn điện thoại cũng nhiều hơn, nên phiên chợ không còn tối và tĩnh như ngày xưa.
Dù vậy, những lời dặn cũ vẫn được nhiều người giữ. Người ta vẫn mua bán lấy may, vẫn không mặc cả, vẫn đốt hương ở đền gần chợ, vẫn đi chậm rãi trong đêm. Có người tới chỉ để ngắm, có người tới để tưởng nhớ một người cụ thể.
Nếu bạn có dịp ghé, hãy coi đây là một phong tục cần tôn trọng hơn là một điểm đến để tìm cảm giác mạnh. Đừng soi đèn vào mặt người khác, đừng ồn ào, và hãy mua một món gì đó nhỏ thôi, như một cách gửi lời chào tới người đã khuất của mình.
Mình nghĩ, mỗi người chúng ta đều có một phiên chợ âm dương của riêng mình. Đó là những đêm bất chợt nhớ về ai đó đã đi xa, thấy họ ở đâu đó trong một mùi hương, một giọng nói, một dáng người. Và như phiên chợ ấy, những cuộc gặp ấy luôn tan khi trời sáng.
Câu hỏi thường gặp
Chợ âm dương ở làng Ó họp vào lúc nào?
Theo phong tục, chợ họp mỗi năm một lần vào dịp đầu xuân, từ khoảng nửa đêm mùng bốn đến rạng sáng mùng năm tháng Giêng âm lịch. Khi trời sáng thì chợ tan.
Vì sao ở chợ âm dương người ta không trả giá?
Vì mục đích chính của phiên chợ không phải buôn bán kiếm lời mà là lấy may đầu năm. Người dân tin rằng mặc cả, tranh cãi chuyện tiền bạc sẽ làm mất lộc, nên người bán nói sao thì người mua đưa vậy.
Nguồn gốc chợ âm dương có được xác định không?
Chưa có tài liệu xác định chính xác. Có nhiều giai thoại khác nhau, như chuyện tưởng nhớ những người ngã xuống ở vùng đất này hay chuyện chàng trai gặp lại người vợ đã mất. Đó đều là truyền thuyết dân gian.
Vì sao chợ ngày xưa chỉ thắp đèn mờ?
Người xưa tin ánh sáng mờ giúp người đã khuất có thể về chợ, và người sống không nên nhìn rõ mặt người lạ. Ngoài ra, thời ấy làng quê chưa có điện, đèn dầu và nến là nguồn sáng duy nhất.
Đi chợ âm dương cần lưu ý gì?
Nên giữ thái độ tôn trọng, đi lại nhẹ nhàng, không ồn ào, không soi đèn vào mặt người khác, mua bán không mặc cả. Đây là một phong tục mang ý nghĩa tưởng nhớ, không phải nơi tìm cảm giác mạnh.
