Có những phiên chợ không ai nhớ đã đi, chỉ nhớ lúc về trong túi có thêm một món đồ lạ và tờ tiền mình mang theo đã không còn.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Đêm nay mình không kể truyện do mình nghĩ ra, mà kể lại một truyền thuyết dân gian rất quen ở nhiều vùng quê Việt Nam: chợ âm phủ. Đây là truyền thuyết, được truyền miệng qua nhiều đời, mỗi nơi kể một khác. Mình sẽ kể theo những nét chung nhất mà người già hay nhắc.
Chợ âm phủ là gì trong lời kể dân gian?
Trong lời kể của các cụ, chợ âm phủ là một phiên chợ họp vào lúc khuya khoắt, thường từ quãng nửa đêm cho tới khi tiếng gà gáy đầu tiên vang lên. Chợ chỉ là những người ngồi bên đường với cái mẹt, cây đèn dầu leo lét.
Điều làm phiên chợ ấy khác mọi phiên chợ khác là người bán và người mua không hẳn đều là người sống. Truyền thuyết bảo rằng người khuất mặt cũng có nhu cầu, cũng thèm một miếng trầu, một bát nước chè, một tấm áo mới. Và có những đêm, họ ra chợ.
Người sống lạc vào chợ ấy thường là vô tình. Một người đi chợ sớm nhầm giờ, một anh đi làm đồng về muộn, một bà đi đường tắt qua bãi đất trống. Họ thấy đèn sáng, thấy người, thấy hàng hoá bày ra thì ghé vào như mọi phiên chợ bình thường.
Chỉ đến khi về nhà, hoặc khi trời sáng, họ mới nhận ra có điều gì không ổn. Và từ những lần nhận ra muộn màng ấy, dân gian đúc thành những câu chuyện, những lời dặn mà đến giờ nhiều người già vẫn nhắc con cháu.
Đồng tiền hoá thành giấy và chiếc lá
Chi tiết nổi tiếng nhất của truyền thuyết là chuyện đồng tiền. Người kể thường bảo: một người bán hàng đêm ấy đông khách lạ thường, khách nào cũng trả tiền sòng phẳng, không ai mặc cả. Người bán mừng lắm, cất kỹ tiền vào ruột tượng.
Sáng ra mở túi đếm, trong túi không có đồng nào, chỉ có những tờ giấy vàng giấy bạc như loại người ta đốt cúng, hoặc một nắm lá khô. Ở nơi khác, người ta lại kể ngược lại: người sống trả bằng tiền thật, sáng ra người bán bên kia chỉ còn tro.
Có lẽ chi tiết này là cách dân gian nói về một ranh giới. Tiền của cõi này không dùng được ở cõi kia, và ngược lại. Hai bên có thể ngồi gần nhau trong một đêm sương, nhưng cái gì thuộc về bên nào thì cuối cùng vẫn trở về bên ấy.
Trong lời kể, người bán chỉ lặng người một lúc, rồi đem nắm lá ấy ra đốt, khấn vài câu, coi như mình vừa bán được hàng cho người đã đi xa.
Những lời dặn khi lỡ lạc vào chợ đêm
Đi kèm truyền thuyết là những lời dặn. Lời dặn đầu tiên là đừng trả giá. Người ta tin rằng ở chợ âm phủ, người bán chỉ nói một giá, ai mặc cả là phạm vào lệ của chợ. Cho nên nếu thấy một người bán hàng lặng thinh, không mời chào, không bớt một xu, thì nên mua nhanh hoặc đi qua.
Lời dặn thứ hai là đừng gọi tên ai giữa chợ. Trong nhiều lời kể, tên gọi là một sợi dây.
Lời dặn thứ ba là khi gà gáy thì cứ đi thẳng về, đừng ngoái lại. Các cụ bảo lúc ấy chợ đang tan, người khuất mặt đang trở về chỗ của họ, ngoái nhìn là làm phiền, là thấy những điều không nên thấy.
Bạn để ý sẽ thấy, những lời dặn ấy đều là phép lịch sự. Đừng mặc cả, đừng gọi tên, đừng nhìn theo người ta lúc người ta đi. Truyền thuyết chợ âm phủ, nói cho cùng, dạy người sống cách cư xử với những gì mình không hiểu.
Một câu chuyện các cụ hay kể
Có một câu chuyện mình nghe được trong rất nhiều dị bản, ở đây mình kể lại theo lời của mình. Một bà hàng nước ở đầu làng, nhà nghèo, chồng mất sớm. Một đêm mất ngủ, bà gánh nồi chè xanh ra gốc đa đầu làng ngồi, định chờ sáng bán cho người đi chợ.
Khoảng nửa đêm, có một ông khách ăn mặc chỉnh tề tới ngồi, xin một bát nước. Ông uống chậm, khen chè ngon, hỏi thăm bà dạo này làm ăn ra sao. Giọng ông nghe quen lắm, nhưng sương dày, đèn dầu thì leo lét, bà không nhìn rõ mặt.
Ông uống xong để lại tiền, dặn bà đừng ngồi khuya nữa, sương xuống lạnh, rồi đi về phía cánh đồng. Bà nhìn theo, chợt nhận ra dáng đi ấy, cái cách khoác tay sau lưng ấy. Bà suýt gọi tên chồng, nhưng nhớ lời dặn, bà mím môi lại.
Sáng ra, đồng tiền ông để lại là một tờ giấy vàng gấp tư. Bà không sợ. Bà đem tờ giấy ấy đặt lên bàn thờ chồng, cạnh bát nước chè còn ấm. Từ đó, đêm nào bà cũng ngồi bán thêm một lát, dù chẳng ai đến nữa.
Vì sao truyền thuyết này sống lâu đến vậy?
Chợ ở làng quê Việt xưa thường họp từ rất sớm. Người đi chợ phải dậy từ lúc trời còn tối đen, đi qua những quãng đồng không đèn, qua bãi tha ma, qua bờ tre. Trong bóng tối ấy, một bóng người xa lạ, một ánh đèn lạ đều dễ thành chuyện.
Chợ cũng là nơi người ta gặp gỡ, nơi mọi tin tức, mọi lời đồn được trao qua tay nhau. Một câu chuyện kỳ lạ kể ở chợ sáng nay thì chiều đã về khắp các xóm.
Và sâu hơn, truyền thuyết này chạm vào một mong muốn rất người: được gặp lại người đã khuất, dù chỉ một lần, dù chỉ trong một phiên chợ mờ sương. Cái đáng sợ và cái thương nhớ nằm rất gần nhau trong câu chuyện này.
Cho nên nếu một đêm nào đó bạn đi qua một phiên chợ sáng đèn lúc nửa khuya, bạn cứ mua một món nhỏ, trả đúng giá người ta nói, cảm ơn, rồi đi về. Và khi nghe gà gáy, đừng ngoái lại.
Câu hỏi thường gặp
Chợ âm phủ có liên quan gì tới phiên chợ âm dương đầu năm không?
Có những điểm gần nhau. Ở một số làng vùng Bắc Bộ có phong tục chợ họp đêm đầu năm mang tên âm dương, với niềm tin người sống và người khuất có thể gặp nhau. Truyền thuyết chợ âm phủ thì rộng hơn, là chuyện kể ở nhiều nơi, không gắn với một phiên chợ cụ thể nào.
Vì sao truyền thuyết hay nói ma tan khi gà gáy?
Tiếng gà gáy đầu tiên là mốc thời gian quen thuộc nhất của làng quê xưa, báo đêm sắp hết, ngày sắp tới. Nhiều nền văn hoá đều có niềm tin rằng những thứ thuộc về bóng tối sẽ rút đi khi trời sáng, và tiếng gà là tín hiệu dễ nghe nhất cho ranh giới ấy.
Vì sao chi tiết tiền hoá thành lá lại xuất hiện ở nhiều truyện ma?
Đây là mô típ gặp ở nhiều nước châu Á, khi một thứ có giá trị ở cõi này biến thành thứ vô giá trị lúc trời sáng. Nó tạo ra khoảnh khắc nhận ra rất rõ, khiến người nghe giật mình, và cũng là cách nói gọn rằng hai thế giới không trao đổi với nhau được lâu.
Vì sao đi trong sương đêm dễ thấy những bóng người kỳ lạ?
Sương làm ánh sáng tán ra, làm mờ đường viền của mọi vật, khiến một gốc cây, một bụi tre cũng có thể trông như dáng người. Mắt người trong bóng tối dựa vào phần nhìn ngoại vi, kém rõ nét, nên não phải tự đoán, và nó thường đoán ra hình người.
Những lời dặn trong truyền thuyết chợ âm phủ có ý nghĩa gì?
Đó là những lời dặn về sự tôn trọng: không mặc cả với người không muốn mặc cả, không gọi tên ai giữa chỗ lạ, không nhìn theo người khác lúc họ ra về. Truyền thuyết dùng nỗi sợ để dạy người ta cách cư xử nhã nhặn với những gì mình chưa hiểu.
