Một nghìn năm tu luyện để thành người, chỉ để đổi lấy vài năm làm vợ của một chàng thư sinh hiền lành, và một chén rượu ngày Tết Đoan Ngọ đã làm tan tất cả.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại Bạch Xà truyện, một trong những truyền thuyết dân gian nổi tiếng nhất của Trung Hoa. Truyện có rất nhiều dị bản, từ truyện kể, kịch hát tới phim ảnh, mỗi bản một chi tiết. Mình kể theo khung được biết rộng rãi nhất, và sẽ nói rõ chỗ nào các bản khác nhau.
Chiếc ô bên cầu Đoạn Kiều
Truyền thuyết kể có một con rắn trắng tu luyện nghìn năm trên núi, hóa thành một thiếu nữ xinh đẹp, lấy tên là Bạch Tố Trinh, người đời gọi là Bạch Nương Tử. Đi cùng nàng là Tiểu Thanh, một con rắn xanh cũng đã hóa người, vừa là tì nữ vừa như em gái.
Một năm vào tiết Thanh minh, hai nàng xuống trần dạo chơi Tây Hồ. Đang đi trên cầu Đoạn Kiều thì trời đổ mưa. Một chàng thư sinh nghèo tên Hứa Tiên, đang đi tảo mộ về, thấy hai cô gái ướt mưa, liền cho mượn chiếc ô của mình.
Chiếc ô ấy thành cái cớ để gặp lại. Hôm sau Hứa Tiên tới nhà lấy ô, hai người trò chuyện, cảm mến nhau. Ít lâu sau, nhờ Tiểu Thanh vun vén, Bạch Nương Tử và Hứa Tiên nên duyên vợ chồng.
Hai vợ chồng mở một hiệu thuốc. Bạch Nương Tử giỏi y thuật, chữa bệnh cho người nghèo không lấy tiền. Tiếng lành đồn xa, hiệu thuốc đông khách, cuộc sống êm ấm. Hứa Tiên không hề biết người vợ hiền thục của mình là ai.
Chén rượu ngày Đoan Ngọ
Có một vị thiền sư tên là Pháp Hải, trụ trì chùa Kim Sơn. Pháp Hải nhìn ra Bạch Nương Tử là yêu tinh. Với ông, người và yêu không thể chung sống, yêu tinh dù hiền cũng phải trừ. Ông tìm gặp Hứa Tiên, nói thẳng vợ chàng là rắn tinh.
Hứa Tiên không tin. Pháp Hải bày cho chàng một cách thử: ngày Tết Đoan Ngọ, mời vợ uống rượu hùng hoàng. Dân gian tin rằng rượu hùng hoàng trừ được rắn rết, yêu tinh uống vào sẽ hiện nguyên hình.
Ngày Đoan Ngọ, Hứa Tiên mời vợ uống. Bạch Nương Tử biết mình không nên uống, nhưng không nỡ từ chối chồng, lại nghĩ mình tu luyện lâu năm có thể chịu được, nên uống một chén. Rượu ngấm, nàng thấy khó chịu, vào buồng nằm.
Hứa Tiên mang canh vào cho vợ. Vén màn lên, chàng thấy trên giường không phải người vợ mình yêu, mà là một con rắn trắng khổng lồ cuộn tròn. Chàng kinh hãi tới mức ngã ra, bất tỉnh, hơi thở thoi thóp.
Cỏ tiên trên núi Côn Lôn
Tỉnh rượu, Bạch Nương Tử thấy chồng nằm bất động. Nàng biết chỉ có cỏ tiên trên núi thiêng mới cứu được chàng. Bất chấp nguy hiểm, nàng một mình bay lên núi Côn Lôn, nơi tiên gia canh giữ linh chi.
Nàng lẻn vào hái cỏ tiên, bị các đồng tử tiên phát hiện, đánh nhau một trận dữ dội. Nàng kiệt sức, sắp bị bắt thì vị lão tiên trên núi xuất hiện. Thương tấm lòng của nàng vì chồng, ông cho nàng mang cỏ tiên về.
Hứa Tiên được cứu sống. Tỉnh lại, chàng vẫn còn sợ. Bạch Nương Tử và Tiểu Thanh bày một kế, dùng dải lụa trắng hóa thành con rắn, để chàng tin rằng thứ chàng thấy hôm ấy chỉ là con rắn thật lẻn vào nhà. Hứa Tiên dần yên lòng.
Ở đoạn này, nhiều người nghe truyện bắt đầu thấy thương nàng rắn trắng hơn là sợ. Một yêu tinh liều mạng vì chồng, lại phải nói dối chồng để giữ gia đình, nghe như chuyện của bao người vợ trần gian.
Nước dâng chùa Kim Sơn
Pháp Hải không bỏ cuộc. Ông dụ Hứa Tiên lên chùa Kim Sơn rồi giữ lại, không cho về. Bạch Nương Tử lúc ấy đang mang thai, cùng Tiểu Thanh tới chùa đòi chồng. Pháp Hải không trả.
Trong cơn giận, Bạch Nương Tử dùng phép gọi thủy tộc, dâng nước sông lên ngập tới chân chùa. Đó là trận Thủy mạn Kim Sơn nổi tiếng. Nhưng nước dâng không chỉ đánh vào chùa, mà còn tràn vào làng mạc, làm khổ dân lành. Nhiều bản kể đây là lỗi lớn của nàng, khiến nàng mang tội với trời.
Pháp Hải dùng pháp bảo chặn nước. Bạch Nương Tử đang mang thai, sức yếu, phải rút lui. Hứa Tiên nhân lúc hỗn loạn trốn khỏi chùa. Hai vợ chồng gặp lại nhau trên cầu Đoạn Kiều, đúng nơi họ gặp nhau lần đầu. Hứa Tiên lúc ấy đã biết hết sự thật, nhưng chàng vẫn chọn ở bên vợ.
Cảnh gặp lại trên cây cầu cũ là đoạn được các vở kịch hát dựng nhiều nhất. Chiếc cầu tên là Đoạn Kiều, nghĩa là cầu gãy, mà lại là nơi nối lại một mối tình.
Tháp Lôi Phong và các dị bản
Bạch Nương Tử sinh một bé trai. Chưa được bao lâu, Pháp Hải lại tới. Ông dùng một chiếc bát vàng thu Bạch Nương Tử vào, rồi nhốt nàng dưới tháp Lôi Phong bên Tây Hồ. Truyền thuyết kể ông để lại lời rằng chỉ khi nào nước Tây Hồ cạn, tháp Lôi Phong đổ, nàng mới được ra.
Đến đây các dị bản rẽ nhiều hướng. Có bản kể con trai nàng lớn lên, học giỏi, đỗ trạng nguyên, về tế trước tháp, lòng hiếu cảm động trời đất, mẹ được thả ra. Có bản kể Tiểu Thanh trốn vào núi tu luyện thêm nhiều năm, trở lại đánh bại Pháp Hải, phá tháp cứu chị. Dân gian còn thêm một chi tiết vui: Pháp Hải thua chạy, trốn vào bụng con cua, vì thế mà bên trong mai cua có một phần trông như dáng nhà sư ngồi.
Những bản kể cổ hơn lại nghiêm khắc hơn với rắn trắng, coi đây là chuyện yêu tinh mê hoặc người phải bị trừ. Qua nhiều thế kỷ, cảm tình của người nghe dần đổi chiều, rắn trắng thành nhân vật đáng thương, còn Pháp Hải thành người cứng nhắc chia rẽ vợ chồng.
Chuyện tháp Lôi Phong còn có một đoạn đời thực. Ngôi tháp cũ bên Tây Hồ đã đổ sập vào đầu thế kỷ hai mươi, và về sau được xây lại. Người ta đùa rằng tháp đổ là để Bạch Nương Tử được ra. Còn mỗi mùa xuân, mưa phùn trên cầu Đoạn Kiều, vẫn có những đôi trẻ cầm ô đi qua, như nhắc lại buổi chiều chàng thư sinh cho mượn chiếc ô năm ấy.
Câu hỏi thường gặp
Bạch Xà truyện có nguồn gốc từ đâu?
Truyện có nguồn gốc từ truyền thuyết dân gian vùng Giang Nam, Trung Hoa, được ghi chép và viết lại qua nhiều thời kỳ, rồi phát triển mạnh trong kịch hát. Bạch Xà truyện thường được xếp vào bốn truyền thuyết dân gian lớn của Trung Hoa, cùng với Ngưu Lang Chức Nữ, Mạnh Khương Nữ và Lương Sơn Bá Chúc Anh Đài.
Vì sao rượu hùng hoàng gắn với Tết Đoan Ngọ?
Theo phong tục xưa ở Trung Hoa, Tết Đoan Ngọ là lúc trời chuyển nóng, sâu bọ, rắn rết sinh sôi. Người ta uống rượu pha hùng hoàng, một loại khoáng chất, với niềm tin xua đuổi tà khí. Ngày nay biết hùng hoàng có độc tính nên tục này không còn được khuyến khích.
Vì sao người nghe thường thương Bạch Nương Tử hơn Pháp Hải?
Truyện cho thấy một yêu tinh sống tử tế, chữa bệnh cứu người, yêu chồng hết lòng, còn người đại diện cho phép tắc lại chia rẽ một gia đình. Người nghe tự nhiên đứng về phía tình cảm. Câu chuyện cũng đặt câu hỏi: điều gì làm nên một con người, nguồn gốc hay việc làm.
Rắn trong văn hóa Đông Á mang ý nghĩa gì?
Rắn mang hai mặt: vừa đáng sợ vì nọc độc, vừa linh thiêng vì gắn với nước, với sự lột xác và trường thọ. Trong truyện dân gian, rắn tu luyện lâu năm có thể hóa người hoặc hóa rồng, một hình ảnh của sự biến đổi và kiên nhẫn.
Truyện Bạch Xà có liên hệ gì với Việt Nam?
Bạch Xà truyện quen thuộc với khán giả Việt Nam qua sách dịch, tuồng cải lương và phim truyền hình. Cải lương từng dựng các tích như Bạch Xà Thanh Xà. Dù vậy, đây là truyền thuyết Trung Hoa, không phải truyện dân gian của người Việt.
