Đêm rằm tháng Bảy, trên đỉnh đèo mù sương, bà chủ quán múc ra hai mươi bảy bát cháo, đặt thẳng hàng trên chiếc bàn dài, trong khi quán chỉ có đúng một vị khách là Linh.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay hư cấu, con đèo, quán nhỏ và những người trong truyện đều do mình nghĩ ra. Nhưng những người mở đường trong truyện thì là hình ảnh của rất nhiều người có thật, đã làm nên những con đường ta đi hôm nay, nên mình xin kể bằng tất cả sự kính trọng.
Chuyến phượt một mình
Linh hai mươi sáu tuổi, làm nhiếp ảnh tự do. Cô có thói quen mỗi năm làm một chuyến đi xe máy một mình qua các cung đường đèo phía bắc. Năm ấy, cô chọn một con đèo ít người qua, đường hẹp, một bên là vách núi, một bên là vực sâu mây phủ.
Cô xuất phát muộn hơn dự định vì xe hỏng xích ở thị trấn dưới chân đèo. Lúc bắt đầu leo dốc đã gần năm giờ chiều. Sương xuống nhanh, chẳng mấy chốc đèn xe chỉ soi được vài mét phía trước. Linh đi chậm, bám sát mép núi, tay lạnh cóng.
Gần tám giờ tối, cô tới đỉnh đèo. Trong màn sương, cô thấy một đốm lửa đỏ. Lại gần, đó là một quán tre nhỏ dựng sát vách núi, mái lợp lá, khói bếp bay lên. Linh mừng như bắt được vàng, dựng xe, bước vào.
Trong quán có một bà cụ, tóc bạc trắng, quấn khăn, đang khuấy một nồi cháo lớn trên bếp củi. Bà nhìn Linh, cười hiền, bảo con ngồi đi, sương thế này đi tiếp không được đâu, ở lại đây chờ sáng.
Nồi cháo lớn đêm rằm
Linh ngồi bên bếp lửa, hơ tay. Bà cụ múc cho cô một bát cháo gà nóng, thơm mùi gừng. Linh ăn, người ấm dần. Cô để ý thấy nồi cháo rất lớn, to như nồi nấu cho cả một đám cỗ, trong khi quán chỉ có hai bà cháu.
Cô hỏi, bà nấu nhiều thế để bán cho ai ạ, đèo vắng thế này. Bà cụ bảo, đêm nay rằm tháng Bảy, bà nấu cho các anh các chị trên đèo. Linh ngơ ngác, hỏi các anh các chị nào. Bà chỉ cười, bảo lát nữa con sẽ biết.
Gần mười giờ đêm, bà cụ bắt đầu múc cháo ra bát. Một bát, hai bát, rồi mười bát, hai mươi bát. Bà đặt chúng thẳng hàng trên chiếc bàn tre dài, mỗi bát kèm một đôi đũa. Linh đếm. Hai mươi bảy bát.
Bà cụ thắp ba nén hương, cắm vào một bát gạo đặt ở đầu bàn. Bà đứng chắp tay, khấn rất khẽ. Linh nghe loáng thoáng: mời các anh các chị về ăn bát cháo nóng, năm nay đường đẹp lắm rồi, xe chạy êm lắm rồi.
Những vị khách trong sương
Bên ngoài, sương dày đặc. Rồi Linh nghe thấy tiếng bước chân. Nhiều bước chân, đều đặn, như một đoàn người đang đi bộ lên dốc. Có tiếng xẻng cuốc va vào nhau lách cách, tiếng ai đó hát một câu hò rất khẽ.
Linh nhìn ra cửa. Trong làn sương, cô thấy những bóng người mờ mờ. Họ mặc áo màu xanh bạc phếch, đội mũ tai bèo, vai vác cuốc xẻng. Có người còn rất trẻ, như sinh viên. Có những cô gái tóc tết dài. Họ lần lượt bước vào quán, không ai nói gì.
Họ ngồi xuống bên chiếc bàn dài, mỗi người trước một bát cháo. Linh ngồi yên, tim đập thình thịch, nhưng lạ thay cô không thấy sợ. Những gương mặt ấy hiền lắm, mệt mỏi nhưng hiền, như những người vừa đi làm về sau một ngày dài.
Một cô gái tóc tết quay sang nhìn Linh, mỉm cười, gật đầu chào. Linh chào lại. Cô gái nhìn chiếc máy ảnh của Linh, rồi chỉ ra ngoài, về phía con đường. Linh không hiểu, nhưng cô gật đầu như đã hiểu.
Câu chuyện của bà chủ quán
Khi hương tàn, những bóng người lặng lẽ đứng dậy, bước ra ngoài, tan vào sương. Hai mươi bảy bát cháo trên bàn vẫn đầy, nhưng đã nguội lạnh, như đã có người ăn hết hơi ấm. Bà cụ ngồi xuống bên Linh, rót một chén trà.
Bà kể, ngày xưa, con đèo này chưa có đường. Những người thanh niên ấy đã tới đây, đào núi, phá đá, mở từng mét đường bằng tay. Bà khi ấy là cô gái nấu cơm cho cả đội. Một đêm mưa lũ, núi sạt, cả đội hai mươi bảy người không về nữa. Chỉ còn bà.
Từ đó, mỗi đêm rằm tháng Bảy, bà lên đỉnh đèo nấu một nồi cháo. Bà bảo, ngày ấy thiếu đói, nhiều hôm các anh các chị chỉ được bát cháo loãng. Giờ bà nấu cho đặc, cho đủ, cho nóng, để các anh các chị về ăn một bữa no.
Linh hỏi, bà ở quán này một mình sao. Bà cụ cười, bảo bà chỉ lên đây đêm rằm thôi, còn quán này, sáng mai con quay lại sẽ không thấy đâu. Linh chưa hiểu hết câu nói ấy thì mắt đã díp lại, cô thiếp đi bên bếp lửa ấm.
Buổi sáng trên đỉnh đèo
Linh tỉnh dậy khi nắng sớm chiếu vào mặt. Cô đang ngồi tựa vào chiếc xe máy, bên một cái am nhỏ xây bằng đá ở bên đường. Không có quán tre, không có bếp lửa, không có bà cụ. Sương đã tan, con đường đèo trải dài uốn lượn, đẹp như một dải lụa.
Trong am đá có một bát hương, mấy chân hương mới, một chiếc nồi đất nhỏ còn ấm. Bên cạnh là một tấm bia đá nhỏ ghi công những người đã mở con đường. Linh đếm những cái tên. Hai mươi bảy. Và ở dòng cuối cùng, có thêm một cái tên được khắc sau, nét mới hơn: người nấu cơm cho đội.
Linh đứng rất lâu trước am đá. Rồi cô nhớ tới cô gái tóc tết chỉ tay về phía con đường. Cô lấy máy ảnh, chụp con đường đèo trong nắng sớm, chụp từng khúc cua, từng đoạn kè đá, như chụp cho những người đã làm nên nó xem.
Từ năm ấy, rằm tháng Bảy nào Linh cũng quay lại đỉnh đèo, mang theo một nồi cháo nhỏ và một tập ảnh in về con đường. Cô không bao giờ gặp lại quán tre hay bà cụ. Nhưng có năm, trong sương sớm, cô nghe rất xa xa một câu hò, và tiếng cuốc xẻng va vào nhau lách cách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sương mù trên đèo núi thường rất dày?
Khi không khí ẩm bị đẩy lên cao theo sườn núi, nó lạnh đi và hơi nước ngưng tụ thành những hạt nước nhỏ lơ lửng, tạo thành sương mù hoặc mây sát mặt đất. Buổi chiều tối và sáng sớm, nhiệt độ hạ nhanh nên sương càng dày.
Vì sao đi đèo trong sương mù cần đặc biệt cẩn thận?
Sương mù làm tầm nhìn giảm mạnh, mặt đường ẩm trơn, các khúc cua khó thấy trước. Người đi đường nên bật đèn, đi chậm, giữ khoảng cách và tránh đi đèo một mình vào ban đêm nếu không quen đường.
Vì sao rằm tháng Bảy có nhiều nghi lễ tưởng nhớ?
Rằm tháng Bảy âm lịch là dịp lễ Vu Lan báo hiếu và cũng là ngày xá tội vong nhân theo tín ngưỡng dân gian. Nhiều gia đình cúng tổ tiên, cúng cô hồn, tưởng nhớ những người đã khuất, đặc biệt là những người không có người thân thờ cúng.
Những con đường đèo xưa được mở như thế nào?
Nhiều con đường ở vùng núi được mở trong điều kiện rất khó khăn, phần lớn bằng sức người với công cụ thô sơ như cuốc, xẻng, xà beng và mìn phá đá. Công việc nguy hiểm, nhiều người đã hy sinh để làm nên những tuyến đường ngày nay.
Vì sao bên đường đèo hay có những am, miếu nhỏ?
Những am, miếu nhỏ bên đường thường được dựng để tưởng nhớ người đã mất ở đó hoặc để cầu bình an cho người qua đường. Đây là nét văn hoá tâm linh quen thuộc, thể hiện lòng biết ơn và sự tôn trọng.
