Ông nội Khoa đã mù mười năm, lú lẫn ba năm, và suốt ba năm ấy câu duy nhất ông chưa bao giờ quên là câu hỏi: mấy giờ rồi cháu.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu do mình viết, ngôi làng và những người trong truyện đều không có thật. Đây là một truyện ma của mùa hoa gạo, nên bạn cứ hình dung một buổi chiều tháng ba, trời hửng nắng, và những bông hoa đỏ rụng xuống mặt đê không một tiếng động.
Mùa hoa gạo và người ông chỉ hỏi mỗi giờ
Khoa làm kỹ sư ở thành phố, tháng ba năm ấy xin nghỉ phép dài về quê với ông. Bố mẹ anh đi làm xa, ông sống cùng bà cô, em gái của bà nội đã mất. Làng nằm sát chân đê, đầu làng có một cây gạo cổ thụ cao vượt hẳn lũy tre, mùa này trổ hoa đỏ rực như ai thắp đuốc trên trời.
Ông nội ngồi suốt ngày ở đầu hè, tay chống gậy, đôi mắt mờ đục hướng ra ngõ. Ông không nhận ra Khoa, có hôm gọi anh là bác, có hôm gọi là chú bộ đội. Nhưng cứ chừng nửa tiếng, ông lại hỏi: mấy giờ rồi cháu.
Khoa trả lời, ông gật gù, rồi lại im. Bà cô bảo ông thế từ lâu rồi, hỏi giờ như người đang chờ tàu.
Chiều thứ hai sau khi về, Khoa ra đê chạy bộ. Khi đi ngang gốc gạo, anh thấy người đàn bà ấy.
Người đàn bà đứng nhìn ra con đê mỗi chiều
Bà đứng sát gốc cây, mặc áo dài đỏ sẫm kiểu cũ, tóc vấn khăn nhung. Dáng người mảnh, còn trẻ, nhưng có cái vẻ gì đó khiến Khoa nghĩ tới những tấm ảnh đen trắng chụp từ hồi ông bà còn đi học. Bà nhìn ra con đường đê, không chớp, như đang chờ một chiếc xe đạp từ xa đi về.
Khoa chào. Bà không quay lại. Anh chạy tiếp, tới khúc quanh ngoái lại thì gốc gạo trống trơn, chỉ còn mấy bông hoa đỏ nằm trên cỏ.
Chiều hôm sau, bà lại đứng đó. Chiều hôm sau nữa cũng vậy. Khoa hỏi mấy ông bà ngồi hóng mát trên đê, ai cũng lắc đầu, bảo làng này giờ còn ai mặc áo dài đỏ mà ra gốc gạo đứng. Một bà cụ còn nhổ toẹt bã trầu, dặn anh đừng ra đó lúc chạng vạng, các cụ bảo thần cây đa, ma cây gạo.
Đêm ấy, ông nội không ngủ. Ông ngồi trên giường, hỏi giờ liên tục, giọng mỗi lúc một gấp.
Lời hẹn dưới gốc gạo từ mấy chục năm trước
Khoa kể với bà cô. Bà cô nghe xong thì ngồi lặng đi, tay vẫn nhặt rau mà mắt nhìn đâu đâu. Rồi bà kể một chuyện chưa ai trong nhà từng nói với Khoa.
Hồi còn trẻ, ông nội có thương một cô gái xóm bên, con nhà thợ nhuộm, hay mặc áo đỏ. Mùa hoa gạo năm ấy, ông nhận lời đi làm ăn xa một chuyến dài. Trước khi đi, hai người hẹn nhau ở gốc gạo, ông bảo đúng ngày này năm sau, giờ này, ông về đón.
Ông đi lâu hơn dự tính, đường sá trắc trở, thư từ thất lạc. Mùa đông năm ấy cô gái ốm một trận nặng rồi không qua khỏi. Người ta kể chiều nào cô cũng ra gốc gạo đứng, cho tới khi không đứng dậy nổi nữa. Khi ông về thì đã muộn ba tháng.
Ông không bao giờ đi qua gốc gạo nữa. Mấy năm sau ông lấy bà nội, sống hiền lành, chăm chỉ, chẳng ai thấy ông nhắc chuyện cũ. Bà cô nói nhỏ: hoá ra ông vẫn chờ tới giờ hẹn, cháu ạ.
Đêm ông nội đòi ra gốc gạo
Đêm rằm, trăng sáng vằng vặc. Gần mười giờ, ông nội bỗng đứng dậy, tự mò tìm cây gậy, giọng tỉnh táo lạ thường: cháu dắt ông ra gốc gạo, ông có hẹn.
Bà cô định cản, nhưng Khoa lắc đầu. Anh khoác áo cho ông, dắt ông đi từng bước trên con đường lát gạch, qua lũy tre, ra tới chân đê. Ông đi vững hơn ngày thường, như có ai đỡ phía bên kia.
Dưới gốc gạo, người đàn bà áo đỏ đứng đó, lần đầu tiên quay mặt về phía làng. Trăng sáng nhưng Khoa không nhìn rõ mặt bà, chỉ thấy đôi bàn tay đan vào nhau trước ngực. Ông nội dừng lại cách gốc cây vài bước, rút tay khỏi tay Khoa, đứng thẳng lưng như một chàng trai.
Ông nói, giọng run nhưng rõ từng chữ: anh về muộn. Rồi một cơn gió từ cánh đồng thổi qua, hoa gạo rơi xuống ào ào như mưa đỏ. Khoa nhắm mắt lại vì bụi. Khi mở ra, dưới gốc cây chỉ còn ông nội, đứng một mình, nước mắt chảy trên đôi mắt mù, miệng mỉm cười.
Buổi sáng ông gọi đúng tên cháu
Sáng hôm sau, ông dậy sớm, ngồi uống chè ở đầu hè. Khi Khoa bước ra, ông quay về phía anh, gọi đúng tên, rồi hỏi thăm chuyện công việc, chuyện vợ con, như một người ông bình thường. Bà cô đánh rơi cả rổ rau.
Ông kể cho Khoa nghe chuyện cô gái áo đỏ, rành mạch từ đầu tới cuối, rồi kết bằng một câu: người ta bảo không giận ông đâu, người ta chỉ muốn biết ông có về.
Mấy hôm sau ông lại lẫn, lại gọi Khoa là chú bộ đội, lại quên ăn quên ngủ. Nhưng có một điều thay đổi mãi mãi. Từ đêm rằm ấy, không bao giờ ông hỏi mấy giờ rồi nữa.
Mùa hoa gạo năm sau, Khoa về thăm. Dưới gốc cây đầu làng không có ai đứng chờ. Chỉ có hai bông hoa đỏ rụng nằm sát cạnh nhau trên cỏ, cuống quay vào nhau, như ai đó đã cẩn thận đặt xuống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây gạo hay gắn với chuyện ma ở làng quê Bắc Bộ?
Cây gạo thường mọc đơn độc ở đầu làng, bến sông hay giữa cánh đồng, thân cao, gai sần, mùa đông trụi lá trơ cành rất ảm đạm. Dân gian có câu thần cây đa, ma cây gạo, và những chỗ vắng người qua lại lúc chiều tối dễ trở thành nơi người ta gửi gắm chuyện ma.
Hoa gạo nở vào mùa nào?
Ở miền Bắc, gạo thường trổ hoa vào khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch, khi cây đã rụng gần hết lá. Mùa hoa gạo cũng trùng thời giáp hạt ngày xưa, nên trong ký ức nhiều làng nó gắn với những ngày vừa đẹp vừa buồn.
Vì sao người già lú lẫn nhớ chuyện xưa rõ hơn chuyện mới?
Ở nhiều người sa sút trí nhớ, khả năng ghi nhớ điều mới bị ảnh hưởng trước, trong khi những ký ức đã được nhắc đi nhắc lại từ lâu bền hơn. Vì vậy họ có thể quên bữa sáng nhưng kể rành rọt chuyện thời trẻ.
Nên trò chuyện thế nào với ông bà đang lú lẫn?
Nói chậm, câu ngắn, giọng bình tĩnh, và đừng cố cãi khi ông bà nhầm người hay nhầm thời gian. Đi theo câu chuyện của họ, hỏi về những kỷ niệm xưa thường giúp họ vui và yên tâm hơn. Những thay đổi bất thường nên hỏi bác sĩ.
Tại sao màu đỏ hay xuất hiện trong truyện ma?
Màu đỏ nổi bật trong hoàng hôn và trong sương, dễ thu hút ánh mắt từ xa. Trong văn hoá Á Đông, đỏ gắn với cưới hỏi và lời hẹn, nên một bóng áo đỏ đứng chờ vừa gợi niềm vui dang dở vừa gợi điều bất an.
