Sáng nào cũng có một nén hương vừa cháy hết trên gác xép, và trong căn nhà ấy không ai thắp nó.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện mình viết, căn nhà ống, đôi vợ chồng và bà cụ trong truyện đều là nhân vật hư cấu. Đây là một truyện ma hơi khác: nó bắt đầu bằng nỗi sợ, nhưng thứ đi lên chiếc thang gỗ lúc năm giờ sáng lại không phải thứ bạn nghĩ đâu.
Căn nhà ống cũ và chiếc gác xép không ai dọn
An và vợ mua được căn nhà ống cũ trong một khu phố cổ ở một thị xã ven sông, sau mấy năm thuê trọ chật chội. Nhà sâu hun hút, tường quét vôi vàng, mặt tiền hẹp đúng một gian, phía sau có một khoảnh sân trời nhỏ trồng cây khế. Giá rẻ hơn mặt bằng chung vì người bán cần tiền gấp để theo con ra nước ngoài.
Trên tầng hai có một chiếc gác xép bằng gỗ, lên bằng cái thang dựng đứng. Hôm xem nhà, người bán dặn qua loa rằng trên đó có cái bàn thờ cũ, anh chị muốn giữ thì giữ, không thì nhờ người về làm lễ dời đi.
Bàn thờ nhỏ, gỗ đã lên nước bóng. Có bát hương, cặp nến, một khung ảnh gỗ nhưng bên trong trống không, chỉ có tấm bìa các tông màu kem. Vợ An lau dọn qua, định bụng tháng sau chọn ngày rồi tính.
Họ chưa kịp tính. Sáng thứ hai sau khi dọn vào, vợ An trèo lên gác lấy đồ thì thấy trong bát hương có một chân hương mới, tàn còn đỏ, khói vẫn còn vương mùi trầm.
Nén hương sáng nào cũng cháy
An bảo chắc em nhầm, chân hương cũ thôi. Nhưng sáng hôm sau, rồi sáng hôm sau nữa, vẫn vậy. Một nén hương, chỉ một nén, cháy vừa hết vào khoảng năm giờ rưỡi. Tàn hương rơi thẳng xuống bát, gọn gàng, như người thắp đã đứng chờ nó cháy xong mới đi.
Cửa nhà khoá trong. Chìa khoá chỉ hai vợ chồng giữ. Cửa sổ gác xép đóng đinh từ đời nào. Vợ An bắt đầu không dám lên gác một mình. Đêm nằm, cô nghe trên trần có tiếng cót két rất khẽ, như ai đó đang bước trên ván gỗ mà cố không làm phiền người dưới.
An lắp một chiếc máy quay nhỏ trên gác. Sáng ra xem lại, đoạn ghi bị đứt từ bốn giờ tới sáu giờ, màn hình chỉ toàn một màu xám. Anh không nói với vợ, nhưng hôm đó anh đi làm mà tay cứ lạnh.
Người hàng xóm duy nhất họ hay chào là bà cụ ở căn sát vách, tóc bạc trắng, sống một mình, sáng nào cũng ngồi nhặt rau trước cửa. Bà ít nói, chỉ hay hỏi vợ An mấy câu vu vơ: gác trên nhà cháu có dột không, mùa này có chuột không.
Tiếng bước chân trên chiếc thang gỗ lúc năm giờ
Một đêm, vợ An quyết định thức. Cô ngồi trong bóng tối ở đầu cầu thang tầng hai, đắp chăn mỏng, mắt nhìn chằm chằm vào chiếc thang dẫn lên gác. Gà nhà ai đó gáy đầu. Rồi gáy lần hai.
Năm giờ kém mười. Từ phía trên gác, không phải từ dưới lên, vang ra tiếng ván gỗ khẽ dịch. Rồi tiếng bước chân, chậm, kéo lê một bên. Mùi diêm vừa quẹt lan xuống cầu thang. Có ánh lửa nhỏ, vàng, rung rinh trên trần gỗ.
Cô run tới mức hai hàm răng va vào nhau, nhưng cô vẫn leo lên. Từng bậc. Đầu cô vừa nhô qua sàn gác thì cô thấy nó: một bóng người còng còng đứng trước bàn thờ, hai tay chắp, tóc trắng xoã sau lưng.
Cái bóng quay lại. Là bà cụ hàng xóm. Sau lưng bà, ở chân tường phía giáp nhà bên, một cánh cửa gỗ thấp chỉ cao ngang hông đang mở hé. Cánh cửa mà hai vợ chồng cứ tưởng là một tấm ván ốp tường.
Người chờ mãi không về
Bà cụ ngồi bệt xuống sàn gác, thở dốc, rồi kể. Ngày xưa hai căn nhà này là của hai nhà thông gia, gác xép thông nhau bằng cánh cửa nhỏ để đi lại cho tiện. Người đàn ông của căn nhà này hứa cưới bà, rồi theo tàu buôn đi xa một chuyến và không bao giờ về nữa. Không thư, không tin, không ai biết người ấy ở đâu.
Gia đình bên này lập một bàn thờ không ảnh, vì chẳng ai dám chắc người đã mất. Bà thì cứ sáng nào cũng sang thắp một nén hương, mấy chục năm không bỏ buổi nào. Khi nhà đổi chủ, bà không dám nói, chỉ sợ người mới dỡ bàn thờ đi.
Vợ An ngồi nghe, nước mắt chảy lúc nào không biết. Cô nhớ lại nỗi sợ của mình mấy tuần qua, và thấy xấu hổ. Hoá ra thứ đi lại trên gác mỗi sáng chỉ là một người cô đơn giữ một lời hứa.
Từ hôm ấy, An tháo đinh cánh cửa sổ gác cho thoáng, gắn thêm đèn. Sáng nào vợ An cũng pha sẵn một ấm trà, hai người đàn bà, một già một trẻ, cùng ngồi trên gác thắp hương. Cái khung ảnh trống được lau sạch bóng.
Hơi thở mờ trên mặt kính khung ảnh
Mùa đông năm ấy bà cụ yếu dần. Một buổi sáng sương mù, bà không sang nữa. Người cháu ở xa về lo hậu sự, bà đi nhẹ nhàng trong giấc ngủ, tuổi đã cao lắm rồi.
Sau lễ, vợ An vẫn giữ lệ thắp hương mỗi sáng, giờ là cho cả hai người. Cô nghĩ có lẽ chuyện của căn gác xép đã khép lại ở đó.
Cho tới một sáng đầu xuân. Cô lên gác sớm hơn mọi khi, trời còn lạnh, sương trắng ngoài cửa sổ. Trên mặt kính khung ảnh trống, có một vệt hơi thở mờ, tròn, cỡ bằng bàn tay, như ai đó vừa ghé sát mặt vào nhìn từ phía bên trong.
Vệt hơi ấy tan dần khi nắng lên. Cạnh bát hương, ai đó đã thắp sẵn hai nén, đặt song song. Vợ An không sợ nữa. Cô chỉ khẽ nói, như với hai người hàng xóm đã quen: hai bác về được với nhau rồi thì thôi, sáng nào cháu cũng pha trà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều gia đình Việt lập bàn thờ người mất mà không có ảnh?
Có khi vì người ấy mất từ thời chưa có ảnh, có khi vì đi xa mất tin, không ai dám khẳng định đã mất mà vẫn muốn hương khói. Một bài vị ghi tên hoặc chỉ một bát hương cũng đủ cho nhiều nhà giữ nếp nhớ người đi trước.
Vì sao mùi hương trầm dễ gợi lại ký ức?
Khứu giác là giác quan có đường đi gần với vùng não xử lý cảm xúc và trí nhớ nhất. Vì vậy một mùi quen thuộc có thể kéo ta về cả một khung cảnh cũ nhanh hơn hình ảnh hay âm thanh, kèm theo cả cảm xúc lúc ấy.
Nhà ống phố cổ có lối thông giữa các gác xép không?
Ở một số dãy nhà cũ xây liền tường, các gia đình họ hàng hoặc thông gia đôi khi làm lối đi chung trên gác hay sân sau cho tiện qua lại. Qua nhiều lần đổi chủ và sửa chữa, những lối này có thể bị che đi, chủ mới không hề biết.
Thắp hương trên gác gỗ cần lưu ý gì để an toàn?
Đặt bát hương trên bề mặt chắc, cách xa rèm vải và giấy, không để nến cháy khi không có người. Nên có đèn thờ điện thay nến vào ban đêm và để sẵn bình chữa cháy nhỏ ở tầng có gác gỗ.
Vì sao những tiếng động lúc rạng sáng dễ làm ta sợ?
Đó là lúc ta ngủ nông nhất, dễ tỉnh nhưng đầu óc chưa tỉnh hẳn, nên âm thanh nhỏ cũng nghe rất rõ mà khó đoán ra nguồn gốc. Không gian còn tối và yên khiến bộ não có xu hướng gán cho tiếng động một ý đồ.
