Nếu một ngày đi dọc bờ sông ở làng quê Nhật Bản mà có một sinh vật nhỏ, mình xanh, chặn đường thách bạn vật tay, thì việc đầu tiên nên làm không phải là chạy, mà là cúi chào thật sâu.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết về Kappa, một loài thủy quái trong văn hóa dân gian Nhật Bản. Đây là truyền thuyết có rất nhiều dị bản theo từng vùng, mình kể theo những nét được biết rộng rãi nhất, bằng giọng hơi vui một chút, vì Kappa vốn là con quái vừa đáng sợ vừa buồn cười.
Sinh vật dưới đáy sông
Trong truyện dân gian Nhật Bản, Kappa sống ở sông, ao, đầm, những chỗ nước sâu và tĩnh. Nó cao chừng một đứa trẻ, da xanh như rêu hoặc vàng như bùn, lưng có mai như con rùa, miệng nhọn như mỏ chim, tay chân có màng như ếch. Tên của nó có nghĩa gần như là đứa trẻ của sông.
Đặc điểm nổi tiếng nhất của Kappa là cái đĩa trên đỉnh đầu. Đó là một chỗ lõm, quanh có một vòng tóc lơ thơ, bên trong luôn chứa nước. Theo truyền thuyết, nước trong đĩa là nguồn sức mạnh của nó. Còn nước thì Kappa khỏe hơn người lớn, mất nước thì yếu ớt, thậm chí không cử động nổi.
Kappa không phải loài hiền. Truyện xưa kể nó hay rình người và ngựa đi qua bờ sông để kéo xuống nước. Người lớn ở nông thôn Nhật Bản ngày trước hay dùng Kappa để dặn trẻ con đừng ra sông chơi một mình, giống như người Việt mình có chuyện ma da.
Nhưng Kappa cũng có những điểm kỳ lạ khiến người ta vừa sợ vừa thương. Nó rất lễ phép, rất giữ lời hứa, mê dưa chuột hơn mọi thứ trên đời, và cực kỳ thích vật tay, đấu vật.
Mẹo cúi chào
Truyền thuyết kể rằng nếu gặp Kappa trên bờ sông, cách thoát thân hay nhất không phải là bỏ chạy, vì Kappa chạy rất nhanh. Cách hay nhất là đứng lại, cúi chào thật sâu, thật lễ phép.
Kappa là loài trọng lễ nghĩa. Thấy người cúi chào, nó không thể không cúi chào lại. Mà hễ nó cúi đầu xuống, nước trong cái đĩa trên đỉnh đầu sẽ đổ ra hết. Thế là Kappa mất sức, đứng ngây ra, không làm gì được nữa, có khi còn phải nhờ người ta đổ nước lại vào đĩa cho nó.
Có một làng quê kể rằng có anh nông dân đi chợ về muộn, bị Kappa chặn đường thách vật. Anh biết mình không thắng nổi, bèn cúi rạp người chào, rồi chào thêm lần nữa, rồi lần nữa cho chắc. Kappa cúi theo, nước đổ sạch, nằm ra đường thở dốc. Anh nông dân thong thả đi về, còn ngoái lại chào thêm một cái.
Câu chuyện nghe như truyện cười, nhưng người ta bảo đó là bài học của người Nhật xưa: lễ phép có khi cứu được mạng mình, và ngay cả quái vật cũng có lúc thua sự lịch sự.
Cánh tay bị giữ lại
Một truyện Kappa nổi tiếng khác kể về một con Kappa tinh nghịch trong làng. Nó hay rình ở chỗ chuồng ngựa gần sông, định kéo ngựa xuống nước. Một hôm nó túm lấy đuôi ngựa, nhưng con ngựa khỏe quá, lồng lên kéo ngược nó lên bờ, chạy thẳng về chuồng.
Chủ nhà chạy ra, thấy Kappa đang nằm bẹp trên sân, đĩa nước trên đầu đã cạn. Ông giữ nó lại. Trong vài dị bản, trong lúc giằng co, một cánh tay của Kappa bị rời ra và chủ nhà cất giữ. Truyện kể nhẹ nhàng như tháo một món đồ chơi, vì tay Kappa có thể gắn lại được.
Đêm đó, Kappa đến gõ cửa, khóc lóc xin trả lại cánh tay. Chủ nhà ra điều kiện: phải hứa không bao giờ quấy phá người và ngựa trong làng nữa. Kappa hứa. Để cảm ơn, nó còn dạy cho chủ nhà bí quyết làm thuốc nối xương, một bài thuốc mà dòng họ ấy giữ truyền qua nhiều đời.
Và Kappa giữ lời. Truyện kể từ đó con sông trong làng không còn ai gặp nạn. Có những sáng, người làng thấy trên bậc cửa nhà ông chủ một xâu cá tươi, như lời cảm ơn lặng lẽ của ai đó dưới sông.
Dưa chuột và trò vật tay
Kappa mê dưa chuột tới mức có những vùng ở Nhật, người ta khắc tên người nhà lên quả dưa chuột rồi thả xuống sông, mong Kappa nhận quà mà tha cho người ấy khi xuống nước. Ngày nay, món cơm cuộn dưa chuột trong các quán sushi vẫn được gọi bằng tên Kappa.
Kappa còn rất thích đấu vật, thích thách người ta vật tay. Người đi đường biết chuyện thì giả vờ nhận lời, nhưng đòi chào nhau trước khi đấu theo đúng phép. Kappa đồng ý ngay, cúi chào, nước đổ, thế là thua.
Có thể thấy Kappa vừa là quái vật, vừa giống một đứa trẻ to xác: hiếu thắng, ham ăn, dễ bị lừa, nhưng biết giữ lời. Chính sự lẫn lộn ấy khiến Kappa trở thành một trong những yêu quái được người Nhật yêu thích nhất.
Ngày nay, hình Kappa xuất hiện khắp nơi: trên biển báo cảnh báo đuối nước ven sông, trên bao bì bánh kẹo, trong truyện tranh, phim hoạt hình. Có những thị trấn còn nhận Kappa làm linh vật, dựng tượng Kappa cười toe bên cầu.
Khi đi ngang con sông nhỏ
Nếu có dịp tới một làng quê Nhật Bản, đi qua cây cầu gỗ bắc trên con suối trong vắt, có thể bạn sẽ thấy một tấm biển vẽ hình Kappa xanh, nhắc mọi người cẩn thận khi xuống nước. Đó là cách một truyền thuyết cũ vẫn tiếp tục làm đúng việc của nó từ hàng trăm năm trước.
Truyền thuyết Kappa nhắc người ta rằng sông nước đẹp nhưng không hiền. Chỗ nước lặng có thể sâu, chỗ bùn mềm có thể lún, và trẻ con thì luôn cần người lớn bên cạnh khi ra sông.
Nhưng nó cũng để lại một hình ảnh dễ thương: một con quái vật cúi chào lễ phép, làm đổ hết sức mạnh của mình chỉ vì không nỡ thất lễ với người khác.
Lần sau nếu bạn cầm một quả dưa chuột ngồi bên bờ suối, thử để lại một khúc trên hòn đá phẳng. Biết đâu sáng hôm sau, nó đã biến mất, và trên mặt đá còn đọng lại vài giọt nước, như vừa có ai cúi chào cảm ơn.
Câu hỏi thường gặp
Kappa có nguồn gốc từ đâu?
Kappa là yêu quái trong văn hóa dân gian Nhật Bản, xuất hiện trong lời kể ở nhiều vùng với nhiều tên gọi khác nhau. Có giả thuyết cho rằng hình ảnh Kappa chịu ảnh hưởng từ hình ảnh rùa, rái cá hoặc kỳ giông khổng lồ sống ở sông suối Nhật Bản.
Vì sao Kappa thích dưa chuột?
Truyền thuyết không giải thích rõ, chỉ kể rằng Kappa mê dưa chuột hơn mọi thứ. Có ý kiến cho rằng dưa chuột là sản vật mùa hè, đúng mùa người ta hay xuống sông, nên dân gian gắn hai thứ với nhau. Từ đó mới có lệ thả dưa chuột xuống sông và món cơm cuộn mang tên Kappa.
Kappa giống ma da của Việt Nam ở điểm nào?
Cả hai đều là hình tượng gắn với sông nước, được người lớn dùng để răn trẻ con không chơi gần nước một mình. Khác ở chỗ ma da là hồn người, còn Kappa là một loài yêu quái có tính cách riêng, có khi tinh nghịch, có khi đáng yêu.
Vì sao truyện dân gian hay dùng quái vật để dặn trẻ tránh sông?
Đuối nước là nguy hiểm thật đối với trẻ nhỏ ở vùng nhiều sông suối. Một lời cấm khô khan dễ bị quên, nhưng một hình ảnh đáng sợ thì trẻ nhớ lâu. Nhiều nền văn hóa trên thế giới có những nhân vật tương tự canh giữ ao hồ, giếng nước.
Cho trẻ chơi gần sông suối cần lưu ý gì?
Luôn có người lớn trông sát, cho trẻ học bơi sớm và mặc áo phao khi xuống nước, không cho trẻ tắm ở chỗ nước sâu, chỗ có dòng chảy hoặc bờ trơn. Dạy trẻ không tự ý ra sông, ao một mình, kể cả khi trẻ đã biết bơi.
