Hãy tưởng tượng bạn phải cõng một hồn ma trên lưng đi qua nghĩa địa giữa đêm, không được nói một lời, trong khi nó kể cho bạn nghe một câu chuyện và hỏi bạn một câu đố.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết Ấn Độ về vua Vikram và hồn ma Vetala. Đây là truyện dân gian cổ được kể lại qua nhiều thế kỷ với nhiều dị bản, mình kể theo khung truyện quen thuộc nhất, bằng lời mình. Và tập này có một câu đố, nên bạn chuẩn bị nghĩ cùng nhà vua nhé.
Lời hứa với kẻ tu hành lạ mặt
Ngày xưa ở Ấn Độ có một vị vua tên Vikram, nổi tiếng dũng cảm, công bằng và giữ lời. Một thời gian dài, có một kẻ tu hành lạ mặt ngày nào cũng tới dâng vua một trái cây. Vua nhận rồi để đó, tới khi tình cờ bổ ra mới thấy trong mỗi trái có một viên ngọc quý.
Cảm kích, nhà vua hỏi kẻ tu hành muốn gì. Hắn xin vua giúp một việc: vào đêm không trăng, tới nghĩa địa ngoài thành, mang về cho hắn thứ đang treo trên một cây cổ thụ, để hắn làm một nghi lễ.
Vua Vikram đã hứa thì làm. Đêm ấy, nhà vua một mình cầm gươm đi vào nghĩa địa. Gió thổi qua những đống lửa tàn, chó rừng tru xa xa, bóng cây đổ dài trên mặt đất.
Trên cây cổ thụ, nhà vua thấy một bóng hình mờ đục đeo ngược trên cành như một con dơi lớn, im lìm. Đó là nơi trú của Vetala, một loại hồn ma trong văn hoá dân gian Ấn Độ.
Luật của hồn ma trên cây
Nhà vua trèo lên, gỡ bóng hình ấy xuống, vác lên vai mà đi. Vừa được vài bước, hồn ma trên lưng bỗng cất tiếng cười, giọng khàn khàn ngay sát tai.
Vetala đưa ra một luật. Đường thì dài, để đỡ buồn, nó sẽ kể cho vua nghe một câu chuyện. Cuối truyện sẽ có một câu đố. Nếu vua biết câu trả lời mà không nói, đầu vua sẽ vỡ tan. Còn nếu vua mở miệng trả lời, nó sẽ bay ngay về cây.
Nghĩa là nhà vua chỉ có hai đường: im lặng khi biết câu trả lời thì mất mạng, mà trả lời thì công cốc. Một vị vua công minh như Vikram lại không thể giả vờ không biết.
Thế là hồn ma bắt đầu kể. Giọng nó trầm, đều, như một người kể chuyện bên bếp lửa, hoàn toàn không hợp với nơi chốn rợn người ấy.
Một trong những truyện đố của Vetala
Mình kể bạn nghe một truyện đố hay được nhắc tới. Có ba anh em nhà kia, ai cũng tự cho mình là người tinh tế nhất. Người thứ nhất tinh tế về ăn uống, người thứ hai về chuyện chăn gối, người thứ ba về vẻ đẹp.
Một vị vua nghe tiếng, cho mời cả ba vào cung thử tài. Người thứ nhất được dọn cơm, chưa ăn đã nhăn mặt, bảo gạo này có mùi đất nghĩa địa. Cho người đi tra, hoá ra ruộng lúa ấy trồng gần bãi tha ma thật.
Người thứ hai được nằm trên bảy lớp nệm êm, sáng ra kêu đau lưng cả đêm không ngủ được. Lật lớp nệm cuối cùng ra, người ta thấy một sợi tóc. Lưng anh còn hằn một vệt đỏ.
Người thứ ba thì chê một mỹ nhân vì chút mùi khác lạ thoảng qua mà người khác không ai nhận ra. Hồn ma kể xong, hỏi: trong ba người ấy, ai là người tinh tế nhất. Bạn thử đoán trước khi nghe nhà vua trả lời nhé.
Nhà vua trả lời và hồn ma bay về cây
Vua Vikram suy nghĩ rồi đáp: người nằm nệm là tinh tế nhất. Hai người kia có thể đã nghe người khác kể, có thể đoán, nhưng vết hằn trên lưng thì không giả được.
Vua vừa dứt lời, hồn ma đã cười vang, rời khỏi vai vua, bay vút về treo trên cây cổ thụ. Nhà vua lại phải quay về, trèo lên, gỡ xuống, cõng đi. Và Vetala lại kể một truyện khác.
Cứ thế, đêm này qua đêm khác, hai mươi mấy câu chuyện. Truyện về lòng chung thuỷ, về công lý, về lòng tốt và sự ngu ngốc. Câu đố nào cũng hóc búa, và nhà vua công minh không thể không trả lời.
Cho tới một đêm, hồn ma kể một câu chuyện về những mối quan hệ gia đình rối rắm tới mức khi nó hỏi câu đố cuối, nhà vua nghĩ mãi mà không tìm ra lời đáp. Lần đầu tiên, vua Vikram im lặng.
Sự im lặng cứu mạng nhà vua
Hồn ma vẫn nằm trên vai vua, không bay đi. Nó bảo vua là người can đảm và trung thực hiếm thấy, rồi tiết lộ một bí mật: kẻ tu hành kia không định làm nghi lễ gì tốt lành, hắn định hãm hại chính nhà vua để chiếm lấy quyền phép.
Nhờ lời mách của Vetala, nhà vua đến gặp kẻ tu hành mà đã đề phòng sẵn. Khi hắn giở trò, nhà vua ra tay trước, và kẻ gian chuốc lấy kết cục của chính mình.
Truyện có một cái kết rất đẹp: thứ cứu mạng nhà vua không phải thanh gươm, mà là những đêm dài kiên nhẫn đi đi lại lại, và sự trung thực không chịu giả vờ.
Còn hồn ma Vetala, kẻ đáng sợ nhất trong nghĩa địa, hoá ra lại là người bạn đồng hành đã thử thách và cuối cùng giúp đỡ nhà vua. Lần sau nếu ai đó kể cho bạn nghe một câu đố lúc nửa đêm, có khi họ đang muốn thử xem bạn là người thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Truyện vua Vikram và Vetala có nguồn gốc từ đâu?
Đây là tập truyện cổ Ấn Độ thường được biết tới dưới tên hai mươi lăm truyện của Vetala, viết bằng tiếng Phạn và được kể lại bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau qua nhiều thế kỷ. Số truyện và chi tiết có khác nhau giữa các bản.
Vetala là loại ma gì trong văn hoá Ấn Độ?
Trong văn hoá dân gian Ấn Độ, Vetala là một loại hồn ma hay ám ở nghĩa địa, nơi hoả táng, hay đeo ngược trên cành cây như dơi. Trong truyện của vua Vikram, Vetala lại rất thông minh, hay chữ và thích đố mẹo.
Truyện lồng truyện là gì?
Truyện lồng truyện là cách kể có một câu chuyện khung bao bên ngoài, bên trong chứa nhiều câu chuyện nhỏ. Nghìn lẻ một đêm cũng dùng cách này. Nó giữ người nghe ở lại lâu, vì luôn có một câu chuyện tiếp theo.
Vì sao truyện ma lại kết hợp với câu đố?
Câu đố khiến người nghe không chỉ sợ mà còn phải nghĩ. Trong truyện Vetala, mỗi câu đố là một bài học về đạo đức hay trí khôn, nên tập truyện vừa là truyện ma vừa là sách dạy cách suy xét.
Truyện của Vetala có ảnh hưởng tới văn hoá hiện đại không?
Có. Câu chuyện được chuyển thể thành phim hoạt hình, truyện tranh và phim truyền hình ở Ấn Độ, nhiều thế hệ trẻ em Ấn Độ lớn lên cùng hình ảnh nhà vua cõng hồn ma trên vai. Khung truyện này cũng được nhiều nhà văn mượn lại.
