Nếu một chiều tối, trên con đường qua đồi, có một cô gái xinh đẹp chặn bạn lại và xin được hôn bạn, thì người già ở làng quê Hàn Quốc xưa sẽ khuyên bạn đếm thử xem sau lưng cô ấy có bao nhiêu cái đuôi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết Gumiho, cáo chín đuôi của Hàn Quốc. Đây là truyền thuyết dân gian với rất nhiều dị bản, mình kể hai truyện quen thuộc, bằng lời mình, và bỏ qua những chi tiết đẫm máu mà vài dị bản có.
Con cáo sống một nghìn năm
Truyền thuyết Hàn Quốc kể rằng một con cáo nếu sống đủ lâu, tu luyện đủ lâu, sẽ mọc thêm đuôi. Tới khi sống tròn một nghìn năm, nó có chín cái đuôi và có phép hoá thành người, thường là một cô gái đẹp tới mức ai gặp cũng mê mẩn.
Nhưng dù hoá người khéo đến đâu, Gumiho vẫn chưa thực sự là người. Nó vẫn mang bản chất của loài cáo, sống giữa ranh giới giữa thú và người, giữa yêu và ma.
Nhiều dị bản kể Gumiho khao khát được làm người thật. Muốn vậy, nó phải vượt qua một thử thách: có truyện nói phải kiêng một điều suốt trăm ngày, có truyện nói phải được một người giữ kín bí mật của mình. Dị bản tối tăm hơn thì kể nó phải làm hại người, mình xin không kể kỹ.
Và trong tất cả những truyện về Gumiho, có một vật luôn quan trọng: viên ngọc cáo.
Chàng học trò và cô gái trên đồi
Ngày xưa có một chàng học trò ngày nào cũng đi bộ qua một con đồi để tới trường làng học chữ. Một chiều, trên đường về, chàng gặp một cô gái lạ đứng bên lối mòn, xinh đẹp, nói năng dịu dàng.
Cô gái trò chuyện vui vẻ rồi xin hôn chàng. Khi môi chạm môi, cô đẩy sang miệng chàng một viên ngọc nhỏ, mát lạnh, rồi lại lấy về. Từ đó, chiều nào chàng cũng gặp cô ở đúng chỗ ấy, và chiều nào viên ngọc cũng được chuyền qua lại như thế.
Chàng không hiểu viên ngọc là gì. Chàng chỉ biết mình bắt đầu xanh xao, mệt mỏi, học không vào, ngồi trên lớp mà đầu óc lơ mơ như người thiếu ngủ.
Ông thầy đồ để ý. Ông gặng hỏi mãi, chàng học trò mới thật thà kể lại chuyện cô gái trên đồi.
Lời dặn của ông thầy đồ
Ông thầy nghe xong thì biến sắc. Ông bảo cô gái ấy là cáo chín đuôi, còn viên ngọc kia chứa sinh khí và trí khôn của nó. Mỗi lần chuyền ngọc, nó lấy đi một chút sinh khí của chàng.
Ông dặn: chiều nay khi nó đưa ngọc sang, con đừng trả lại. Hãy nuốt ngay viên ngọc, rồi ngẩng đầu nhìn lên trời. Làm được vậy, con sẽ hiểu được mọi lẽ của trời. Nhớ kỹ, phải nhìn lên trời.
Chiều hôm đó, chàng học trò lại gặp cô gái trên đồi. Cô cười, ghé môi lại, viên ngọc mát lạnh lại lăn sang. Chàng nuốt chửng.
Cô gái hét lên một tiếng không giống tiếng người, xô chàng ngã. Hình dạng cô biến đổi trong ánh chiều, và chàng thấy thấp thoáng sau lưng cô những cái đuôi cáo xoè ra trong cỏ lau.
Nhìn xuống đất thay vì nhìn lên trời
Trong lúc ngã, chàng học trò hoảng hốt, quên mất lời thầy dặn. Thay vì ngẩng lên trời, chàng lại cúi nhìn xuống đất.
Truyền thuyết kể rằng vì vậy, chàng hiểu hết mọi lẽ của đất, của cây cỏ, sông núi, đời người, mà không hiểu được lẽ của trời. Và người kể dân gian còn thêm một câu đầy ý vị: cũng vì vậy mà con người chúng ta rành chuyện dưới đất, còn chuyện trên trời thì mãi không thấu.
Con cáo mất viên ngọc, mất phép, chạy biến vào rừng sâu. Chàng học trò hồi phục, sau này trở thành người học rộng hiểu nhiều.
Chỉ có điều, người ta kể, mỗi chiều đi qua con đồi ấy, chàng vẫn dừng lại một chút nhìn vào đám cỏ lau, như nghe đâu đó có tiếng một con cáo kêu rất buồn.
Dị bản lời hứa giữ kín
Có một dị bản khác, buồn hơn. Một chàng trai nghèo cưới một cô vợ xinh đẹp, hiền thục, không ai biết nàng từ đâu tới. Một đêm, chàng bắt gặp vợ trong hình dạng con cáo chín đuôi.
Nàng quỳ xuống xin chồng giữ kín chuyện này. Nàng nói chỉ cần qua đủ thời hạn mà không ai biết bí mật, nàng sẽ thành người thật, sống trọn đời với chàng như mọi người vợ khác.
Chàng hứa. Nhưng ngày cuối cùng của thời hạn, trong một phút lỡ lời, chàng kể cho người khác nghe. Nàng cáo khóc, nói lời từ biệt, rồi trở về hình cáo, chạy mãi vào rừng không trở lại.
Bạn có thấy quen không? Truyện này rất giống truyện người đàn bà tuyết của Nhật Bản. Ở nhiều nền văn hoá, người ta kể đi kể lại cùng một nỗi buồn: một người vợ kỳ lạ phải ra đi, chỉ vì người chồng không giữ nổi một lời hứa.
Câu hỏi thường gặp
Gumiho khác hồ ly tinh Trung Hoa và kitsune Nhật Bản thế nào?
Cả ba đều là cáo có phép biến hình trong văn hoá Đông Á. Hồ ly tinh Trung Hoa có lúc tốt lúc xấu, kitsune Nhật thường gắn với thần linh và có khi là sứ giả của đền thờ, còn Gumiho Hàn Quốc trong nhiều truyện dân gian thường mang màu sắc nguy hiểm hơn.
Vì sao cáo lại được gắn với yêu quái ở Đông Á?
Cáo là loài thú tinh khôn, hay lui tới gần làng vào lúc chạng vạng, tiếng kêu lại giống tiếng người. Những đặc điểm ấy khiến người xưa dễ tin cáo có trí khôn khác thường và có thể biến hoá.
Viên ngọc cáo tượng trưng cho điều gì?
Trong truyền thuyết Hàn Quốc, viên ngọc cáo chứa sức mạnh và trí khôn của Gumiho. Nhiều người hiểu nó như hình ảnh của tri thức: có được nó là một chuyện, biết dùng đúng cách lại là chuyện khác.
Vì sao Gumiho xuất hiện nhiều trong phim Hàn hiện đại?
Gumiho là nhân vật vừa đẹp, vừa bí ẩn, vừa có nỗi khao khát làm người rất dễ đồng cảm. Phim ảnh hiện đại thường kể lại cáo chín đuôi theo hướng lãng mạn, xem nàng như người bị giằng xé giữa hai thế giới.
Con số chín trong cáo chín đuôi có ý nghĩa gì?
Trong nhiều nền văn hoá Đông Á, số chín là con số lớn nhất trong hàng đơn vị, gắn với sự trọn vẹn và quyền năng tột bậc. Cáo có chín đuôi vì thế là cáo đã tu luyện tới đỉnh cao, mạnh nhất trong loài.
