Trong giấc mơ của một ông vua đang lên cơn sốt, có một con tiểu quỷ nhảy múa trong cung điện với chiếc túi thơm ăn trộm, và rồi một bóng người to lớn, mặt mũi dữ tợn, bước vào tóm gọn nó.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết Trung Hoa về Chung Quỳ, vị thần bắt quỷ. Đây là truyền thuyết có nhiều dị bản, mình kể lại theo bản được biết rộng rãi, chỉ để giải trí và tìm hiểu văn hóa, không bàn chuyện trừ tà hay làm lễ gì cả.
Giấc mơ trong cơn sốt của vua Đường
Truyền thuyết kể rằng vào đời nhà Đường, vua Huyền Tông một lần đi chơi xa về thì lâm bệnh, sốt cao, nằm li bì nhiều ngày. Thái y chữa mãi không khỏi. Cung điện chìm trong lo âu.
Một đêm, trong cơn mê man, nhà vua thấy một con tiểu quỷ lẻn vào điện. Nó mặc áo đỏ, một chân đi giày một chân để trần, chiếc giày còn lại giắt ở thắt lưng. Nó lấy trộm chiếc túi thơm của Dương Quý Phi và ống sáo ngọc của vua, rồi nhảy múa quanh điện, ngạo nghễ trêu chọc.
Vua quát hỏi nó là ai. Tiểu quỷ cười hì hì, xưng là Hư Hao, chuyên trộm đồ quý của người và làm người ta vui hóa buồn. Vua giận lắm, định gọi võ sĩ thì một bóng người to lớn xông vào.
Người ấy đầu đội mũ rách, mình mặc áo xanh, lưng thắt đai, chân đi ủng, mặt mũi dữ tợn, râu ria xồm xoàm. Chỉ một cái chộp, ông tóm gọn tiểu quỷ, lấy lại túi thơm và sáo ngọc, rồi quỳ xuống trước vua.
Vị tiến sĩ bị gạt tên
Vua hỏi ông là ai. Người ấy thưa mình tên là Chung Quỳ, quê ở núi Chung Nam. Thời vua Cao Tổ nhà Đường, ông lên kinh dự thi, văn chương xuất chúng, đáng được đỗ đầu.
Nhưng khi vào điện bái kiến, nhà vua thấy dung mạo ông quá xấu xí, mặt mày dữ tợn, liền gạt tên ông khỏi bảng vàng. Một người tài đức, chỉ vì gương mặt mà bị gạt đi trước bao nhiêu con mắt.
Truyền thuyết kể Chung Quỳ uất ức, không lâu sau thì qua đời. Vua Cao Tổ biết chuyện, hối hận, ban áo bào xanh, cho chôn cất ông tử tế. Chung Quỳ cảm cái ơn ấy, ở cõi bên kia thề sẽ diệt trừ hết yêu ma quỷ quái trong thiên hạ để đền đáp.
Kể xong, Chung Quỳ biến mất. Vua Huyền Tông giật mình tỉnh dậy, mồ hôi đầm đìa, thấy người nhẹ hẳn. Cơn sốt lui dần, mấy hôm sau thì khỏi hẳn.
Bức tranh của danh họa
Vua Huyền Tông nhớ mãi gương mặt trong mơ. Ngài cho gọi danh họa Ngô Đạo Tử, kể lại giấc mơ, sai vẽ lại hình Chung Quỳ. Truyền thuyết kể Ngô Đạo Tử nghe xong, cầm bút vẽ một mạch, bức tranh giống hệt người vua thấy, tới mức vua ngạc nhiên hỏi ông có nằm mơ cùng không.
Vua ban bức tranh cho triều thần, cho in ra treo vào dịp cuối năm, với ý xua đuổi điều xấu, đón năm mới bình an. Từ đó, tranh Chung Quỳ dần trở thành một phần của phong tục Trung Hoa.
Ban đầu tranh Chung Quỳ được treo vào dịp Tết. Về sau, nhiều nơi chuyển sang treo vào Tết Đoan Ngọ, tháng năm âm lịch, lúc trời nóng, dịch bệnh dễ phát sinh, người xưa tin cần có thần canh giữ.
Nhìn vào tranh, người ta thấy một ông thần râu tóc dựng ngược, mắt trợn, tay cầm kiếm, nhưng ánh mắt lại có nét gì đó buồn buồn. Có lẽ vì ai xem tranh cũng biết câu chuyện phía sau: một người từng bị đối xử bất công vì vẻ ngoài.
Chung Quỳ gả em gái
Truyền thuyết về Chung Quỳ còn một đoạn rất ấm áp. Khi Chung Quỳ lên kinh thi, đi cùng ông có người bạn đồng hương tên Đỗ Bình. Lúc Chung Quỳ mất, chính Đỗ Bình lo việc chôn cất bạn chu đáo.
Thành thần rồi, Chung Quỳ vẫn nhớ ơn bạn. Ông biết em gái mình ở quê chưa có chồng, liền dẫn theo đoàn quỷ tốt rước dâu, đưa em gái về gả cho Đỗ Bình. Đó là tích Chung Quỳ gả em, cũng là một đề tài quen thuộc trong tranh dân gian.
Trong những bức tranh ấy, đám quỷ nhỏ không còn là kẻ trộm đồ mà thành phu kiệu, khiêng kiệu, gõ chiêng, che lọng, mặt mày ngộ nghĩnh. Chung Quỳ cưỡi lừa đi trước, dáng vẻ vừa oai nghiêm vừa hiền.
Chi tiết này cho thấy người xưa hình dung Chung Quỳ không chỉ là vị thần đáng sợ, mà là một người trọng tình nghĩa, có ơn thì nhớ, có lời thì giữ. Vẻ ngoài dữ dằn, lòng dạ lại tốt, đúng như câu tốt gỗ hơn tốt nước sơn.
Gương mặt dữ và tấm lòng lành
Ngày nay, hình ảnh Chung Quỳ xuất hiện nhiều trong tranh, tượng, kịch hát, phim ảnh, không chỉ ở Trung Hoa mà còn ở Nhật Bản, Hàn Quốc và cả Việt Nam qua những bức tranh, tượng gốm. Trong tranh, ông thường đi kèm hình con dơi, vì chữ dơi đọc gần với chữ phúc, ý là bắt quỷ xong thì phúc tới.
Với người xem hôm nay, Chung Quỳ là một nhân vật văn hóa, một hình tượng nghệ thuật, hơn là thứ để thờ cúng trừ tà. Treo tranh Chung Quỳ, nhiều người chỉ đơn giản yêu thích nét vẽ và câu chuyện.
Nhưng điều đọng lại sâu nhất trong truyền thuyết có lẽ là nghịch lý của nó. Người bị gạt đi vì gương mặt xấu xí lại thành vị thần mà người ta muốn treo ở cửa nhà mình nhất. Gương mặt khiến ông mất bảng vàng, cũng chính là gương mặt khiến quỷ sợ.
Lần tới thấy một bức tranh ông thần râu ria dựng ngược, mắt trợn, tay cầm kiếm trên cửa một ngôi nhà cổ, bạn thử nhìn kỹ đôi mắt ấy xem. Có thể bạn sẽ thấy, giữa vẻ dữ dằn, có một chút buồn của người từng đứng một mình trên thềm điện, nhìn tên mình bị gạch đi.
Câu hỏi thường gặp
Chung Quỳ là ai trong văn hóa Trung Hoa?
Chung Quỳ là nhân vật truyền thuyết được tôn làm thần bắt quỷ, trấn trạch. Hình tượng ông gắn với nhà Đường qua câu chuyện giấc mơ của vua Huyền Tông, và phổ biến qua tranh vẽ, kịch hát. Các nhà nghiên cứu cho rằng tín ngưỡng về Chung Quỳ có thể còn có gốc gác cổ hơn thế.
Vì sao tranh Chung Quỳ hay treo vào Tết Đoan Ngọ?
Đoan Ngọ rơi vào giữa năm, lúc trời nóng, người xưa tin là thời điểm dịch bệnh và tà khí phát sinh. Treo tranh Chung Quỳ cùng với ngải cứu, xương bồ trước cửa là phong tục mong cầu sức khỏe, bình an. Ngày nay chủ yếu là nét văn hóa truyền thống.
Ngô Đạo Tử là ai?
Ngô Đạo Tử là họa sĩ nổi tiếng thời nhà Đường, được hậu thế tôn là bậc thầy của hội họa Trung Hoa, đặc biệt về tranh nhân vật và tranh tôn giáo. Câu chuyện ông vẽ Chung Quỳ theo giấc mơ của vua là truyền thuyết, nhưng góp phần làm hình tượng Chung Quỳ nổi tiếng.
Vì sao con người sợ những gương mặt dữ tợn?
Não người được tiến hóa để đọc rất nhanh nét mặt, nhất là dấu hiệu giận dữ, đe dọa, vì đó là thông tin sống còn. Một gương mặt trợn mắt, nhe răng tự động khiến ta cảnh giác. Người xưa dùng chính điều đó để vẽ thần canh cửa: thứ làm người sợ thì chắc quỷ cũng sợ.
Truyền thuyết Chung Quỳ gửi gắm bài học gì?
Truyền thuyết nhắc rằng đừng đánh giá con người qua vẻ ngoài, và người bị đối xử bất công vẫn có thể chọn làm điều tốt. Nó cũng đề cao tình nghĩa bạn bè, qua chuyện Chung Quỳ gả em gái để đền ơn người bạn đã lo việc chôn cất mình.
